Літоўская мова / Литовский язык / Lithuanian language


#1

Аб літоўскай мове як славянскай пісалі:

Литовский просветитель Лаврентий Зизаний издал в 1626 году по заказу патриарха православный «Катехизис», в котором так объяснил название книги:

«по-литовску это оглашение, русским же языком нарицается беседословие».

Словарь Памвы Беринды 1627 года:

«Петель: Чэски і Руски когут. Валынски певень. Литовски петух».

Таксама:

  • «Lithunia est Poloniae ad ortum connexa noningentorum millium passuum circuitu magna sui parte palustris plurimumque nemorosa… Sermo gentis, ut Polonis, Sclavonicus, hie enim sermo, quern latissime patet, ac plurimis quidem gentibus communis est…». (Omnium Gentium Mores, Leges et Ritus. Ex mulris clarissimis rerum scriptoribus a Joanne Boemo Aubano Teutonico nuper collecti et novissime recogniti. Antverpiae, 1538, pp.80v-81)
  • «Post Poloniam Lituania est spaciola quoque tellus verum paludibos sylvisque plurimum obducta… Lingua utuntur Sclavonica». (Jo. Coclei Norici Decastichon. In librum. Norinburgae, 1511, pp.Kv-K II — Inkunabel. Gymnasial Bibliothek zu Koeln, GB XI 490b, Panzer VII, 451, 86).
  • «Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orlentem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est». (Pii II Pontificis Maximi Historia Rerum ubique Gestarum cum Locorum descriptione. Parrhisiis, 1509, pp.109v-110)

#2

Письмо великого князя Витовта императору Сигизмунду 1420 года (Codex epistolaris Vitoldi. Pars I. Nr. 861):
«Sentenciastis enim et pronuncciastis primo in terra Samaytarum, que est hereditas et patrimonium nostrum ex legittima attavorum et avorum nostrorum successione, quam et nunc possidemus, que eciam est et semper fuit unum et idem cum terra Lythwanie, nam unum ydeoma et uni homines. Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur. Samoyte vero Lythwaniam appelant Auxstote, quod est terra superior respectu terre Samaytarum. Samagitte quoque homines se Lythwanos ab antiquis temporibus et nunquam Samaytas appelant, et propter talem ydemptitatem in titulo nostro non de Samagicia nos scribimus, quia totum unum est, terra una et homines uni».
Томас Баранаускас приводит такой перевод и комментарии:
«Витаутас объясняет императору Сигизмухду в 1420 г., что значат названия аукштайтов и жемайтов на литовском языке:
“…вы сделали и объявили решение по поводу Жемайтской земли, которая есть наше наследство и вотчина из законного наследия наших предков. Ее и теперь имеем в своей собственности, она теперь есть и всегда была одна и та же самая Литовская земля, поскольку есть один язык и одни люди (unum ydeoma et uni homines). Но так как Жемайтская земля находится ниже Литовской земли, то и называется Жемайтия, потому что так по-литовски называется нижняя земля (quod in lythwanico terra inferior interpretatur). А жемайты называют Литву Аукштайтией, то есть верхней землей по отношению к Жемайтии. Также люди Жемайтии с древних времен называли себя литовцами, и никогда жемайтами (Samagitte quoque homines se Lythwanos ab antiquis temporibus et nunquam Samaytas appelant), и из-за такого тождества мы в своем титуле не пишем о Жемайтии, так как все есть одно — одна земля и одни люди” (Codex epistolaris Vitoldi. Krakow. 1882. С. 467)».
Примечание: по-литовски žemas — «низкий», aukštas — «высокий».
Перефразируя известное выражение Сталина, скажу: не важно, кто и как пишет, важно, кто и как переводит. На форуме Томаса Баранаускаса посетитель под ником Afrika подробно и убедительно «раскладывает ситуацию по полочкам»:
Одним из самых распространённых мифов является то, что здесь в. к. Витовт якобы сказал, что «по-литовски» «Жамойть» означает «низкая земля» (как в жемайтском языке), из чего должно якобы следовать, что язык литвинов и жемайтский язык есть одно и то же.
Такая интерпретация появилась с подачи людей, похоже, вообще не умеющих читать.
Читаем дословно то, что пишет в. к. Витовт:
«Sed quod terra Samaytarum est terra inferior ad terram Lythwanie, ideo Szomoyth vocatur, quod in lythwanico terra inferior interpretatur».
— «Оттого что Жемайтская земля представляет собой землю, расположенную ниже Литовской земли, поэтому она называется “Жомойть”, что на литовский переводится (повторяю: ПЕРЕВОДИТСЯ на литовский) “нижняя земля”».
И где вы здесь видите, что на литовском языке (т. е. на языке Витовта) «Жомойть» означает «нижняя земля»???
Во-первых, в. к. Витовт даёт славянское название Жемайтии — Szomoyth («Жомойть», как и тогда, так и сейчас по-белорусски — «Жамойць»), а не «Жемайчийя» или какое-нибудь летувисское название, что наглядно говорит о родном языке Витовта (славянском) и о том, на каком языке он называл Жемайтию. Ведь летувисы называют Жемайтию — «Жемайчийя» или как-нибудь ещё, но не «Жомойть» — не правда ли?
Во-вторых, посмотрите, как в. к. Витовт объясняет название этой провинции. quod in lythwanico terra inferior interpretatur (что НА ЛИТОВСКИЙ переводится (!!!) «нижняя земля»).
Т. е. «литовский язык» (язык Витовта) — это НЕ жемайтский, на котором название Жамойти означает «нижняя земля».
«Нижняя земля» оно означает только в самом жемайтском языке. С жемайтского на литовский — необходимо переводить. А если перевести с жемайтского на литовский, то получится смысл «нижняя земля» (!!!). Т. е. чтобы литвину понять смысл названия «Жамойть», нужно для него перевести с жемайтского на литовский.
Здесь в. к. Витовт явно разграничивает жемайтский и литовский языки.
Вывод: тот язык, на котором Жамойть означает «нижняя земля» — это НЕ «литовский» язык. Только если перевести с жемайтского на литовский, тогда литвину будет понятно: «нижняя земля».
«Литовским» здесь скорее всего был назван белорусский язык. Особенно если вспомнить грамоту в. к. Ягайло 22.02.1387 г.

http://litvin.by/zm/glavy/8.html


#3

У 1501 годзе пасол ВКЛ у Рыме пры Папе Аляксандру VI Эразм Цёлак (Erazm Ciołek, 1474-1522) дакладаў Папе, што літвіны маюць сваю ўласную мову. Але ў сувязі з тым, што русіны (украінцы) засялялі амаль палову Княства, літвіны агульна сталі карыстацца іх мовай, бо яна «зручная для выкарыстання».

(Lithuani) linguam propriam observant. Verum quia Rutheni medium fere ducatum incolunt, illorum loguela, dum gracilis et facilior sit, untuntur communius. Theiner. Mon. Pol. et Lith. II, 278.

Akta dot. legacji rzymskich z 1501 i 1505, ogł. S. Kutrzeba, J. Fijałek “Kopiarz rzymski Erazma Ciołka z pocz. wieku XVI”, Archiwum Komisji Historycznej, seria 2, t. 1 (1923)


#4

Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў ХІХ стагоддзя. Працы 1800 – 1810-х гадоў

Belarusian (Wendo-Lithuanian) language naming in a 19th century explorers works.
Названия белорусского языка в работах исследователей 19 века.

Сяргей Запрудскі (Мінск)

Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў ХІХ стагоддзя. Працы 1800 – 1810-х гадоў

Апублікавана: Беларусь і беларусы ў прасторы і часе. Зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса. Пад рэдакцыяй Сяргея Запрудскага, Аляксандра Фядуты, Захара Шыбекі. Мн., 2007. С. 252–268.

Перарабляць самавольна назву народаў і іх мовы ёсць, вядома ж, важная памылка і заўсёды спараджае новыя.
І. Магілеўскі, Аб рускай мове, [1829] 1838

  1. Уступныя заўвагі.
    У навукова-папулярных і навуковых працах прафесара Адама Мальдзіса шматкроць закранаецца пытанне аб выкарыстанні для наймення Беларусі і беларускай мовы розных назваў.
    Так, напрыклад, пішучы ў «Падарожжы ў ХІХ стагоддзе» пра зборнік Яна Чачота 1846 года, Адам Мальдзіс удакладніў, што беларускую мову Чачот называў крывіцкай (Мальдзіс 1969, 20). У «Падарожжы…» шмат разоў ужыта назва Літва, прыметнік літоўскі, якія ўключалі ў сябе паняцці Беларусь, беларускі. Гэта акалічнасць звычайна тлумачылася аўтарам: «шматпакутнай Літвы (як тады называлі і Беларусь)» – с. 78 (тут і далей усе неагавораныя вылучэнні ў цытатах – нашы. – С.З.); «у Літве (як тады называлі і Беларусь)» – с. 91; «народ у Літве (г. зн. у Беларусі)» – с. 109 і інш. У кнізе рассеяна нямала азначэнняў з кампанентамі літоўскі, беларускі, рускі з неўласцівымі сучасным значэннямі (многія з іх спецыяльна тлумачыліся аўтарам): «добра ведалі наш літоўскі (г. зн. беларускі) народ» – с. 13; «літоўскі патрыятызм» – с. 48; «грэка-рускае (праваслаўнае) веравызнанне» – с. 50; «агульны нарыс літоўскай (г. зн. беларускай) вёскі» – с. 50; «літоўска-руская грамада» – с. 68; “так званы «беларускі» (па іншых крыніцах – «літоўскі») гурток” – с. 77 – 78 і інш.
    У нарысе «Шляхі вялі праз Беларусь» Адам Мальдзіс разам з яго суаўтарам заўважылі, што «па традыцыі, якая ішла яшчэ з часоў старажытнарускай дзяржавы», беларускія землі ў XVI ст. называліся «таксама Руссю, беларусы – русінамі, а беларуская мова – русінскай мовай» (Грыцкевіч, Мальдзіс 1980, 23). У фрагменце, прысвечаным славацкаму падарожніку пачатку XVIII ст. А. Крману, аўтары зазначылі, што «ў адпаведнасці з тагачаснымі ўяўленнямі» ён называў беларускую мову літоўскай (Тамсама, 53). Цытуючы выказванне І. Анацэвіча 1822 г. аб выкарыстанні моў у Жырмунах, аўтары нарыса ўдакладнілі, што тэрмін руская мова ў выразе «граніца паміж рускай і літоўскай мовамі», быў ўжыты ў значэнні ‘беларуская мова’ (Тамсама, 159). Згадваючы аўтара сярэдзіны XVI ст. Паола Джовія Навакомскага, В. Грыцкевіч і А. Мальдзіс прывялі яго сведчанне аб тым, што «маскавіты, як і славяне, далматы, багемцы, палякі і літоўцы (тут аўтары зрабілі ўдакладненне, што пад літоўцамі маюцца на ўвазе славянамоўныя жыхары ВКЛ. – С.З.) ужываюць ілірыйскую мову і ілірыйскія пісьмёны» (Тамсама, 52).
    У працы «Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры ХVIIІ стагоддзя» былі змешчаны невялікія раздзелы «Пошукі ўласнага імя» і «Веданне беларускай мовы», у якіх аўтар сведчыў, што назва Беларусь у мемуарных творах XVIII ст. ужывалася рэдка, недакладна, пераважна ў дачыненні да Полаччыны, Віцебшчыны і Магілёўшчыны. Аўтар сцвярджаў, што (жыхары Беларусі) «літвіны» і «ліцвякі», як правіла, добра ведалі беларускую мову. Пад пяром мемуарыстаў (М. Матушэвіча, Я. Тышкевіча) яна называлася рускай, аднак Г. Жавускі ўжываў таксама выраз беларускі дыялект як проціпастаўлены рускай мове прыбылага на Віцебшчыну намесніка Пасека (Мальдзіс 1982, 88 – 92; гл. таксама: Мальдзіс 2001, 128 – 133). Аўтар сам ужыў выраз беларусчына (“«беларусчына» часам была своеасаблівым сродкам зносін паміж мясцовымі магнатамі і рускімі саноўнікамі”, Мальдзіс 1982, 90), што – калі мець на ўвазе пераважна польскую мову выкарыстаных ім крыніц – можа падштурхоўваць да здагадкі, што ў разгляданых творах мог сустракацца выраз białoruszczyzna.
    У іншых сваіх працах юбіляр выказаў гіпотэзу адносна разумення тэрміна літоўскі прымяняльна да спадчыны С. Богуш-Сестранцэвіча (Мальдзіс 1974a; Мальдзіс 1974b, 83 – 84; Мальдзіс 1980, 260). У прыватнасці, ён сцвердзіў, што за тэрмінам літоўскі ў дачыненні да нязнойдзенага філалагічнага рукапісу Богуш-Сестранцэвіча хаваецца тэрмін беларускі. З прац прафесара А. Мальдзіса вынікае, што
    – у XVI стагоддзі беларуская мова сярод іншых назваў мела найменне русінскай, поруч з іншымі славянскімі – ілірыйскай
    – у XVIII стагоддзі заходняя і цэнтральная часткі Беларусі часта называліся Літвой, а беларуская мова называлася літоўскай, рускай,
    – у працах ХІХ стагоддзя Беларусь часта называлася Літвой, а беларуская мова магла выступаць пад назвамі крывіцкая мова, руская мова, літоўская мова, «беларускі дыялект».
  2. Пытанне назваў беларускай мовы (на адрозненне ад назвы Беларусь) на працягу гісторыі і ў ХІХ ст., у прыватнасці, разглядалася ў навуковай літаратуры пераважна мімаходзь.
    1.1. Так, у пачынальніка беларускай філалогіі Я. Карскага знаходзім заўвагі наконт таго, што ў аўтараў XVI ст. (Ф. Скарыны, аўтараў Статута 1588 г., Р. Хадкевіча, Лаўрэнція Зізанія) беларуская мова называлася рускай або простай рускай. Карскі, зрэшты, зазначае выкарыстанне ў Лаўрэнція Зізанія (XVI ст.) і Памвы Бярынды (XVII ст.) тэрміна літоўскі , а таксама ўжыванне ў XVII ст. Юрыем Крыжанічам «і ўвогуле ў Маскоўскай Русі» назвы беларуская мова (Карский 2006, 322 – 323). Заснавальнік беларускай філалогіі прыводзіць выкарыстанне ў прыпісцы да аднаго рукапісу ў зборы Буслаева (ХІХ ст.) тэрміна «польска-рускі пераклад», падае ўжыванне лінгвоніма беларуская мова В. Сопікавым – пераважна, паводле Карскага, у дачыненні да твораў паўднёва-заходнерускага (г. зн. украінскага) паходжання (Тамсама, 323 – 324). У цэлым у працах Я. Карскага рассеяна вельмі многа канкрэтных сведчанняў аб назвах беларускай мовы, якія, аднак, ён, здаецца, не імкнуўся сістэматызаваць.
    1.2. У галоўнай працы па гісторыі беларускага мовазнаўства, падрычніку Льва Шакуна, сустракаюцца толькі мімалётныя заўвагі адносна таго, што ў ХІХ ст. беларусаў называлі «беларусцамі», «ліцвінамі», «літвякамі», «крывічамі», «русінамі», а мову беларускіх помнікаў у канцы XVIII – пачатку XIX стагоддзя – «і беларускай, і заходнярускай (часцей), а то і літоўска-рускай, польска-рускай, польска-маларуска-рускай і яшчэ як-небудзь інакш, што яскрава выяўляе ўзровень тагачаснай навукі» (Шакун 1995, 33, 39). Як відаць з прыведзенай цытаты, Л. Шакун, верагодна, лічыў пэўнага роду непаразуменнем тую акалічнасць, што ў пачатку ХІХ ст. беларуская мова не мела стабільнай, уніфікаванай назвы; тым больш крытычна ён ставіўся да наяўнасці складаных («праз дэфіс») назваў тыпу літоўска-руская, польска-руская і пад. Можна меркаваць, што падобны падыход у той або іншай ступені ўласцівы і іншым сучасным аўтарам. Нядаўна В. Булгакаў заўважыў, што ў першай палове ХІХ ст. польскія інтэлектуалы нібыта наўмысна не культывавалі адзінай назвы беларускай мовы і называлі яе то славяна-крывіцкай, то рускай, то літоўска-рускай, то рутэнскай, то русінскай, то польска-рускай, то крывіцкай, то славяна-літоўскай (Булгакаў 2006, 114). Трактуючы ўжыванне ў 1842 г. П. Шафарыкам выразу літоўска-руская гаворка, А. Каўка лічыць, што гэтым «памылковым» тэрмінам чэшскі славіст абавязаны выдадзенаму ў Маскве ў 1836 г. «Зборніку Муханава» (Кавко 1995, 55). Разважаючы пра тое, чаму першая друкаваная беларускамоўная кніга ХІХ ст. (Krótkie zebranie nauki chrześcijańskiej dla wieśniaków mówiących językiem polsko-ruskim wyznania rzymsko-katolickiego, Вільня, 1835) мела ў сваёй назве выраз польска-руская мова, М. Хаўстовіч выказаў меркаванне, што адной з прычын магло быць тое, што яе ўкладальнік «не ведаў адпаведнага наймення тае мовы, на якой звяртаўся да чытача» (Хаўстовіч 2007, 181). З падобных кваліфікацый вынікае, што на пераломе 1830 – 1840-х гг. адпаведная назва для беларускай мовы (маецца на ўвазе, натуральна, тэрмін беларуская мова) ужо існавала, аднак гэта не былі выразы літоўска-руская гаворка ці польска-руская мова.
    1.3. На працягу апошняга часу назвы Беларусь, беларус, беларускі і сумежныя найменні прыцягнулі даволі значную ўвагу беларускіх даследчыкаў, пры гэтым дадзеныя праблемы былі закрануты не толькі ў некаторых агульных працах (Запруднік 1996; Гістарычны шлях 2001; Сагановіч 2001; Шыбека 2003), але і ў некалькіх спецыяльных публікацыях (Імя тваё 1991; Сагановіч 1992; Белы 2000; Некрашевич-Короткая 2003; Лабынцев 2005; Щавинская 2005, Баршчэўская 2007, Латышонак 2007). У шэрагу даследаванняў, у тым ліку ініцыяваных юбілярам, праблема назваў беларускай мовы закранаецца ўскосна (параўн., напрыклад: McMillin 1966, Беларусь у Вялікім княстве Літоўскім 1992, Мякишев 1999, Bieder 2004, Bieder 2006). У некаторых працах, у тым ліку акадэмічнага і навучальнага характару, міжволі можна заўважыць тэндэнцыю акцэнтаваць ўвагу на выкарыстанні назваў Літва, ліцвіны, літоўскі (ліцвінскі) і, адпаведна, недаацэньваць гістарычнасць resp. натуральнасць назвы Беларусь, беларусы, беларускі (параўн., напрыклад: Шыбека 2003, 13 – 14, 51; Хаўстовіч 2001, 153) ГЛ. КАНЕЦ ГЭТАГА ФАЙЛА!. Тэндэнцыя папулярызаваць назвы Літва, літоўскі, ліцвінскі ў якасці назваў Беларусі і яе азначэння з асаблівым энтузіязмам была ўспрынята сярод непрафесіяналаў і некаторых пісьменнікаў (параўн., напрыклад: Тобін 2007).
  3. З вышэй згаданай літаратуры атрымліваецца, што ў ХІХ ст. беларуская мова магла называцца:
    – І. беларускай
    – ІІa. рускай, а таксама складанымі назвамі з апорным кампанентам -рускі (ужываным не на першым месцы): заходнярускай, літоўска-рускай, польска-рускай, польска-маларуска-рускай
    – IIb. русінскай
    – IIc. рутэнскай
    – III. літоўскай, а таксама складанымі назвамі з кампанентам -літоўскі (ужываным на першым або другім месцы): літоўска-рускай, славяна-літоўскай
    – IV. крывіцкай, а таксама складанай назвай з кампанентам -крывіцкі: славяна-крывіцкай.
    Сітуацыя, калі нейкая мова на нейкім этапе свайго развіцця мела аж 12 назваў,1 відаць, з’яўляецца не вельмі звычайнай.
    2.1. Дадзенае прадстаўленне патрабуе некаторага мінімальнага каментару.
    Першае. Тэрмін беларускі, несумненна, вытворны ад тэрміна рускі. Нягледзячы на гэта з прычыны вялікага значэння тэрміна беларускі і з-за выразнай адмежаванасці гэтых назваў сёння ў нашай класіфікацыі выраз беларускі вынесены на першае месца і пададзены асобна ад тэрміна рускі.
    Другое. Тэрміны рускі, русінскі і рутэнскі разглядаюцца намі як этымалагічна тоесныя. Варыянтнасць русінскі / рутэнскі ўзнікла з прычыны сутыкнення ў рамках адной мовы славянскай і лацінскай практыкі: тэрмін рутэнскі мае, несумненна, неславянскае паходжанне. Праўдападобна, і тэрмін русінскі мог выкарыстоўвацца не толькі як спрадвечны, але і пад уплывам неславянскіх найменняў Ruthen /us, /-isch, /-ian.
  4. Якія ж былі прычыны выкарыстання ў ХІХ стагоддзі разнастайных тэрмінаў для наймення беларускай мовы? Ці прыведзены пералік вычэрпвае ўсе назвы? Чым кіраваліся розныя аўтары, абіраючы тую або іншую назву? Ці быў у многіх з іх выбар увогуле? Як суадносілася ўжыванне розных лінгвонімаў з этнонімамі? Чаму не выкарыстоўвалася уніфікаванае найменне? На некаторыя з гэтых пытанняў мы паспрабуем адказаць у дадзенай публікацыі, выразна ўсведамляючы, што яна з’яўляецца толькі першым подступам да вялікай тэмы.
    3.1. Насуперак погляду аб палітычным уплыве на мовазнаўства пачатку ХІХ ст. (Шакун, Булгакаў і іншыя) ужыванне ў гэты час у навуковых працах розных назваў беларускай мовы, згодна з нашымі дадзенымі, не залежала ад палітычнай кан’юнктуры. Апантаныя азартам першаадкрывальнікаў, многія навукоўцы гэтага часу імкнуліся прадставіць навуковай грамадскасці новую, дагэтуль малазнаную навуцы (беларускую) мову або проста згадвалі яе ў сваіх працах – і не больш за тое. Ва ўмовах, калі не існавала аднастайнай назвы Беларусі ў яе сучасных геаграфічных абшарах, а розныя яе часткі называліся па-рознаму, складана чакаць, каб для назвы мовы беларусаў існавала нейкае аднастайнае найменне. Адпаведна ў першай палове ХІХ ст. яно проста не магло папулярызавацца ўсімі навукоўцамі. Тэрміны, якімі карысталіся ў гэты час даследчыкі, былі абумоўлены не (столькі) палітычнай кан’юнктурай, а пэўнымі традыцыямі, якія ішлі з папярэдняга часу, або жаданнем (гэта асабліва справядліва для складаных тэрмінаў) найбольш адэкватным спосабам абазначыць характар «новай» мовы. Пры размеркаванні разнастайных тэрмінаў дзіўным чынам перапляталіся энда- і экзалінгвонімы, рознамоўная (польска-, расійска-, нямецка-, чэшскамоўная) навуковая практыка, выкарыстанне розных назваў у этна-культурным, палітычна-грамадзянскім, адміністрацыйным і канфесійным значэнні, этнічнае паходжанне і дзяржаўная прыналежнасць аўтараў лінгвістычных прац, апора на пісьмовую vs вусную практыку выкарыстання тых або іншых лінгвонімаў і інш. Варта ўлічваць, што ў пачатку ХІХ ст. не толькі тэрмін беларускі ў дачыненні да мовы яшчэ не меў сучаснага зместавага напаўнення, але і назвы рускі і літоўскі мелі «дыфузныя», няўстойлівыя ў тэрміналагічным плане (і адрозныя ад сучасных) значэнні і яшчэ не былі трывала замацаваны за назвамі моў сучасных рускага і літоўскага народаў.
    Уласцівы працам першай паловы ХІХ ст. разнабой у найменаванні беларускай мовы сягнуў і ў другую палову ХІХ ст. У сваіх «Нататках адносна беларускай гаворкі» 1852 г. Ф. Галатузаў сцвярджаў, што існуе шмат спрэчных думак наконт яе назвы: «Праўда, ёй звычайна ўсвойваецца назва беларуская; аднак ёсць вучоныя, якія лічаць, што гэта назва памылковая, і што яе трэба называць руськай […]; іншыя прыдаюць ёй і адну, і другую назвы разам […], або называюць яе таксама і літоўска-рускай …» (Прыгодзіч 2007, 24).
  5. Назва руская мова ў XVI – XVIII стагоддзях
    4.1. Як вядома, у беларускім пісьменстве старажытнага перыяду беларуская пісьмовая мова мела назву руская мова (руский языкъ) (Жураўскі, Прыгодзіч 1994, 147), такая назва ўжывалася, прынамсі, з XIV ст. У прадмове да сваёй «Бібліі» Скарына вызначыў назву свайго твора так: «Бивлиа греческим языком по рускии сказуется книги». Усходнеславянскі першадрукар тлумачыў, што ён «положилъ есми на боцех некоторыи слова для людей простых… рускимъ языкомъ». Выраз руская мова ўзнаўляўся ў Катэхізісе Сымона Буднага 1562 г., прызначаным для «для простых людей языка руского», а таксама ў трэцяй рэдакцыі Статута ВКЛ 1588 г., дзе ў 3-м артыкуле ІІІ раздзела мова Статута называлася рускай: «на руский езык преложона и руским же писмом». З лінгвістычнага пункту гледжання замест старажытнага тэрміна руская мова (руский язык) зусім апраўдана ўжываць назву беларуская мова, бо «якраз мова іменна гэтай беларускай часткі (Вялікага княства Літоўскага. – С.З.) і паслужыла асновай сістэмы фанетычных, граматычных і лексічных сродкаў пісьменнасці эпохі Вялікага княства Літоўскага» (Жураўскі 1998, 451).
    Назва руская мова ўжывалася і за межамі беларускай тэрыторыі. Так, у выдадзеным на лаціне ў 1517 г. «Трактаце пра дзве Сарматыі» (твор перавыдаваўся ў XVI ст. 18 разоў) Мацея з Мехава (Maciej z Miechowa) звярталася ўвага на тое, што у Ноўгарадзе, Пскове, Полацку, Смаленску размаўляюць на рускай мове (Ruthenicum), на гэтай мове ў Вялікім княстве Літоўскім здзяйсняецца юрыдычная практыка (Dini 2000). Руская мова сярод іншых славянскіх (польскай, чэшскай, харвацкай, баснійскай, сербскай, рацкай, балгарскай) была названа ў працы польскага аўтара Л. Гурніцкага 1566 г. (гл.: Rudnik-Karwatowa 1996, 89).
    Працу Мацея з Мехава выкарысталі швейцарскія гуманісты Тэадор Бухман (Бібліяндар) (Buchmann (Bibliander) Theodor) і Конрад Геснер (Konrad Gessner), калі друкавалі свае вядомыя развагі аб паходжанні розных моў, уключаючы славянскія. Аўтар працы 1548 г. De ratione communi omnium linguarum et litterarum commentarius, Бібліяндар падаў звесткі пра беларускую і ўкраінскую мовы (Rutenicus sermo) (Банькоўскі-Цуліг 1991, 11). У працы К. Геснера Mithridates (1555) сярод 60-ці славянскіх народаў беларусы выступалі пад назвамі русаны або рутэны (Russani, Rutheni) (Мыльников 2000, 124 – 125), cмаленцы (Smolenses), магчыма, таксама пад назвай літоўцаў / ліцвінаў (Li(h)tuani) (гл. ніжэй).
    На пэўны час за межамі Маскоўскай дзяржавы тэрмін рускія сталі ўжываць не да ўсёй Русі, а толькі да той яе часткі, якая ўваходзіла ў Польскае каралеўства і Вялікае княства Літоўскае (Мыльников 1999, 82). А. Мыльнікаў сцвярджае, што к канцу XVII ст. падобная тэрміналогія стабілізавалася і робіць абагульненне, што ў XVI – XVII стст. немаскоўскія аўтары пад рускімі часцей за ўсё разумелі акурат украінска-беларускае насельніцтва Польска-Літоўскай дзяржавы, спасылаючыся ў тым ліку на практыку кіеўскага «Синопсиса», дзе Москва (маскавіты) і Росы (украінцы і беларусы) былі пададзены асобна (Тамсама, 83 – 84). Зразумела, гэта акалічнасць спрыяла шырокаму выкарыстанню тэрміна руская мова ў дачыненні да беларускай (і ўкраінскай) мовы.
    У XVI – XVII ст. як у Беларусі, так і за яе межамі для наймення беларускай мовы гэта назва шырока бытавала. У вядомым вершы Яна Казіміра Пашкевіча, датаваным 1621 г., сцвярджалася:
    Полска квитнет лациною,
    Литва квитнет русчизною.
    Без той в Полсце не пребудешь,
    Без сей в Литве блазнем будеш.
    Міхалон Літвін, аўтар працы «Пра норавы татар, ліцвінаў і маскавітаў» (напісана на лаціне да 1550 г.) называў рускую мову (idioma Ruthenicum) чужой для літоўцаў, неадабральна ставіўся да выкарыстання ёю маскоўскага алфавіту (literas Moscouiticas) (Дини 1999, 44; Семянчук 1999, 214 – 215). Падчас свайго знаходжання ў Варшаве ў 1646 г. харвацкі місіянер Юрый Крыжаніч гаварыў ганцу маскоўскага цара Г. Дохтураву, што ён прыбыў у Рэч Паспалітую, «каб навучыцца польскай і беларускай мовам (Polonicam et Rutenicam); але сярод усіх найбольш жадаю навучыцца вашай маскоўскай» (vestram Moscoviticam)» (цыт. паводле: Долобко 1937, 7). У напісанай на лаціне падчас побыту ў Вільні працы «Кіева-Пячорская лаўра» пратэстанта Ёгана Гербіна (Яна Капусты) (выдадзена ў Йене ў 1675 г.) руская (Ruthenica) і маскоўская (Moscovitica) мовы таксама падаваліся асобна (Gerbinius 1675, 167). Падобнае размежаванне было звычайнай практыкай: А. Мыльнікаў сцвярджае, што да пэўнага часу ў творах заходнеславянскіх і іншаславянскіх гісторыкаў і філолагаў руская мова ў якасці «заходнерускай» (беларуска-украінскай) мовы пры пералічэнні ставілася ў адзін шэраг з маскавіцкай мовай. Згодна з гэтым аўтарам, прыкладна з сярэдзіны XVII cт., аднак, паняцці руская і маскавіцкая мовы сталі ўсё больш атаясамлівацца (Мыльников 1999, 85).
    Спецыфічным было выкарыстанне азначэння рускі ў дачыненні да мовы ў Маскоўскай Русі, дзе яно абазначала не жывую або мясцовую пісьмовую мову, а царкоўнаславянскую, будучы сінонімам наймення словенский (Целунова 2000, 89).2
    4.2. Атаясамлення паняццяў руская і маскавіцкая мовы, аднак, не адбывалася ў Польшчы, дзе за назвай знаёмых адукаваным палякам у XVII ст. беларускай і ўкраінскай моў (якія часам не адрозніваліся) замацаваўся тэрмін руская мова (język Ruski), у той час як мова жыхароў Масковіі і, пазней, Расійскай імперыі называлася расійскай або маскоўскай. Выкарыстанне азначэння рускі назіраем ў XVII – XVIII стст. у шэрагу выданняў, прызначаных для пашырэння ў тым ліку на тэрыторыі Беларусі. У Кракаве, напрыклад, у 1690 – 1724 гг. выдаваўся «Рымскі і рускі каляндар» Ф. Нявескага, «Каляндар польскі і рускі» на 1707 – 1720 гг. М. Кіцінскага. З 1713 г. у Супрасльскай друкарні выдаваўся на польскай мове «Каляндар польскі і рускі».
    Палітычны дзеяч Рэчы Паспалітай, філосаф, педагог Гуга Калантай (1750 – 1812) пісаў, што «на Валыні, Падоллі і ў некаторых ваяводствах літоўскіх гавораць па-руску, але зусім іншым, чым расійскі, дыялектам» (цыт. паводле: Куль-Сяльверстава 2000, 226). Польскі гісторык Т. Чацкі ў працы «Аб літоўскіх і польскіх законах, аб іх духу, крыніцах і сувязі…» (1800 – 1801) неаднойчы пісаў пра рускую мову юрыдычных дакументаў Вялікага княства Літоўскага, аднак часам неўласціва карыстаўся і тэрмінамі царкоўная мова і расійская мова, за што пазней быў крытыкаваны С.Б. Ліндэ (Linde 1816, 12). Ва ўяўленні польскага гісторыка Лялевеля выраз руская мова настолькі трывала асацыяваўся з пісьмовай мовай юрыдычных дакументаў ВКЛ, што ён энергічна пратэставаў супраць любых пашырэнняў гэтага тэрміна тыпу руска-літоўская мова, беларуская мова (Lelewel 1826, 213 і наст.) і захаваў вернасць яму, здаецца, да канца свайго жыцця.
    Польская практыка выкарыстання тэрміна руская мова ў XVIII ст., напэўна, уплывала на яго выкарыстанне ў Беларусі або (калі такі тэрмін быў ва ўжытку ў Беларусі) рэзаніравала з ім. Так, у сям’і каталікоў Галамбёўскіх, напрыклад, ведалі, што навучаючы сваіх дзяцей чытаць па-беларуску (у сучаснай тэрміналогіі), яны давалі ім веданне рускай мовы (у тэрміналогіі XVIII ст.) (Мальдзіс 1982, 90).
    4.3. У Расіі да 1830-х гг. можна канстатаваць адносна маргінальнае становішча ў лінгвістычнай літаратуры тэрміна русский язык для наймення тагачаснай мовы расійскага народа. Выразнай перавагай валодаў тут тэрмін российский язык. Сярод пералічаных С. Булічам у яго «Очерке истории языкознания в России» 17-ці школьных расійскамоўных граматык расійскай мовы 1810 – 1825 гг. фіксуюцца 16 граматык расійскай мовы («российского языка») і толькі адна – рускай мовы («русского языка») (Булич 1904, 1003 – 1005).
    У асобных выпадках з боку расійскіх дзяржаўных дзеячаў можна назіраць не (дастковае) прыманне тэрміна русский – на карысць ужывання тэрміна российский. Так, напрыклад, у 1804 г. Якубовіч выдаў зборнік былін і гістарычных песень Кіршы Данілава канца XVIII ст. пад назвай «Древние русские стихотворения…». Калі ж у 1818 г. здзяйснялася новае выданне гэтага зборніка К. Калайдовічам (адпаведнае даручэнне ў 1816 г. ён атрымаў ад графа Румянцава), то назва была зменена на «Древние российские стихотворения, собранные Киршею Даниловым». Назву змяніў сам Мікалай Румянцаў (Азадовский 1958, 171).
    Нягледзячы на тое, што на працягу XVIII ст. у Польшчы і Расіі называлі рускай розныя мовы (у Польшчы – беларускую і ўкраінскую, у Расіі – часам расійскую) гэта не стварала асаблівай праблемы ў лінгвістычнай практыцы таго часу. Па-першае, польска-расійскія лінгвістычныя сувязі ў гэту пару былі неінтэнсіўнымі. Па-другое, у XVIII ст. яшчэ не прыйшоў час сур’ёзных параўнальна-гістарычных мовазнаўчых даследаванняў (уласна кажучы, сучаснай лінгвістыкі) з іх увагай да існуючага рэпертуару моў і іх класіфікацыі.
  6. Назва беларуска мова ў XVII – XVIII стагоддзях
    Як вядома, назва беларуская мова з’яўляецца экзалінгвонімам, яна засведчана прынамсі з XVII стагоддзя за межамі Беларусі, найперш у Маскоўскай дзяржаве (Карский 2006, гл. вышэй; Жураўскі, Прыгодзіч 1994, 147). Яе пашырэнне і ўмацаванне ў Беларусі і за яе межамі ішло поруч з пашырэннем і ўмацаваннем этноніма беларус(ец), які, паводле сведчання Мыльнікава (1999, 81), упершыню быў уведзены ў навуковы ўжытак Мацеем Стрыйкоўскім у яго «Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсяе Русі» (1582).3
    На пазнейшае замацаванне ва ўжытку тэрміна беларуская мова, несумненна, уплывала тая акалічнасць, што ў Масковіі ў XVII ст. надрукаваныя ў Беларусі і Украіне кнігі (на непадобнай да ўжыванай у Масковіі мове) называлі беларускімі. Гэтыя кнігі пакінулі вялікі след у маскавіцкай культуры таго часу, адпаведна, замацоўвалася і асацыяваная з імі назва. Праўдападобна, пад уздзеяннем акурат гэтых акалічнасцяў у сваім творы «Граматично изказанjе об руском jезику» (упершыню ў лінгвістычнай літаратуры) назваў нашу мову беларускай Юрый Крыжаніч (Гл.: Запрудскі 2005).
    У пачатку XVIII ст. расійскі лексікограф Палікарпаў-Арлоў у прадмове да свайго «Лексикона» прызнаў самабытнасць беларускай і маларасійскай моў, называючы іх у шэрагу іншых славянскіх (Мыльников 1999, 82). Будучаму (спачатку не вельмі актыўнаму) выкарыстанню тэрміна беларуская мова спрыяла культываванне тэрмінаў Белоруссия, Weissrussland, белорусский у адміністрацыйна-дзяржаўнай і царкоўнай практыцы Расіі XVIII – пачатку XIX стст., у апісаннях падарожжаў замежных аўтараў, у картаграфіі (шматлікія прыклады такога выкарыстання гл.: Лабынцев 2005; Щавинская 2005). Так, прынамсі з 1773 г. існавала Беларускае біскупства (біскупам быў С. Богуш-Сестранцэвіч). З 1783 г. выдаваўся на польскай мове ініцыяваны Богуш-Сестранцэвічам «Каляндар беларускіх намесніцтваў» (у 1784 – 1795 гг.: «Каляндар беларускі»). Існавала Беларуская уніяцкая і праваслаўная епархіі, часта называлі Беларускім генерал-губернатарства з цэнтрам у Віцебску (Токць 2005, 63). У 1796 – 1802 гг. існавала Беларуская губерня (уключала Віцебскую і Магілёўскую). У 1828 г. пасля непрацяглага знаходжання ў Пецярбургскай навучальнай акрузе школы і гімназіі Віцебскай і Магілёўскай губерняў склалі асобную Беларускую навучальную акругу.
    Першаму вядомаму ўжыванню тэрміна белорусское наречие ў канцы XVIII ст. мы абавязаны, відаць, акурат адміністрацыйна-дзяржаўнай практыцы, а не этна-культурнай спецыфіцы беларускай мовы: у працы «Описание Кричевского графства» Андрэя Меера (апублікавана толькі ў 1901 г.) «белорусское наречие» было патрактавана выключна як лакальная разнавіднасць «великороссийского языка», якая мае мінімальныя адрозненні ад агульнай расійскай мовы.4
  7. Назва літоўская мова ў XVІ – XVIII стагоддзях
    Пры тым, што ў працы К. Геснера 1555 г. пад назвай літоўская мова разумеўся продак адной з сучасных балтыйскіх моў (гл.: Dini 1997), нельга сказаць, што ў швейцарскага гуманіста было дакладнае ўяўленне як пра гэту мову, так і пра адпаведнасць ужыванай ім тэрміналогіі (што, зрэшты, было звычайнай практыкай у той час). Спасылаючыся, на геаграфічную карту 1542 г. «народжанага ў Літве» Антонія Вуеда (Vuied), К. Геснер сярод іншага cцвярджаў, што А. Вуед падаў таксама алфавіт, якім карысталіся маскавіты і ліцвіны; гэты алфавіт вельмі падобны да грэцкага, але пашыраны на некалькі літар (etia alphabetum quo Moscouitae et Lithuani utuntur, Graeco no dissimile, sed charakterib. aliquotauctius proponit) (Gessner 1974 [1555], 61r). Геснер таксама сцвярджаў: іншыя аўтары пішуць, што ліцвіны проста гавораць па-ілірыйску (Alij Lituanos simpliciter Illyrice loqui scribunt) (Тамсама, 60r.). Калі мець на ўвазе, што першыя пісьмовыя помнікі на літоўскай мове адносяцца да пачатку XVI cт., а першыя літоўскія кнігі (пратэстанцкі катэхізіс К. Мажвідаса 1547 г.) былі надрукаваны польскім варыянтам лацініцы, то можна прызнаць, што пад «алфавітам літоўцаў» і ілірыйскамоўнымі ліцвінамі ў К. Геснера хаваецца, праўдападобна, алфавіт старабеларускай мовы і беларусы.5
    Вышэй была згадана таксама больш позняя практыка XVI – XVIII стст., згодна з якой беларуская мова называлася літоўскай (Зізаній, Бярында, Крман). Што да Зізанія, то ён не быў паслядоўны і ў назве свайго вядомага слоўніка 1596 г. карыстаўся выразам «просты рускій діялектъ». Цікава, аднак, што калі ў 1627 г. у Маскве ў Кніжнай палаце адбылося паседжанне, прысвечанае «Катэхізісу» Зізанія, то ўдзельнікі сходу былі схільны пры разборы мовы гэтай кнігі ўжываць азначэнне літоўская (гл.: Целунова 2000, 89 – 90; Прыгодзіч 2006, 125). У выдадзеным у Кіеве слоўніку Бярынды быў ужыты выраз литовски, верагодна, з той прычыны, што ва Украіне за Беларуссю і беларусамі даволі рана замацаваліся назвы Літва, ліцвіны (да спецыфікі украінскай сітуацыі параўн. хоць бы выкарыстанне героя Ліцвіна ва ўкраінскіх камедыях і інтэрмедыях, гл.: Кабржыцкая, Рагойша, гэты том). Выкарыстанне ў дачыненні да беларускай мовы славацкім падарожнікам Крманам выразу літоўская мова ў пачатку XVIII ст. выглядае ледзь не ізаляваным (пры гэтым на Крмана ўплывала хутчэй адміністрацыйна-дзяржаўная практыка; літоўская мова ў яго азначала, відаць, ‘абыходкавая мова жыхароў Вялікага княства Літоўскага’). З прыведзеных дадзеных вынікае, што лінгвонім літоўская мова ў дачыненні да беларускай, падобна да лінгвоніма беларуская мова, быў экзалінгвонімам.
  8. Такім чынам, назвамі руская мова, беларуская мова, літоўская мова пералік ужываных да ХІХ ст. найменняў беларускай мовы вычэрпваецца. На пераломе XVIII – XIX стст. у цэлым пераважала выкарыстанне тэрміна руская мова. Тэрмін беларуская мова быў у гэты час малавядомы і геаграфічна абмежаваны. Здаецца, тым больш малаўжывальны быў тэрмін літоўская мова.
  9. З надыходам ХІХ ст., часу, калі ўзнікла мовазнаўства ў сучасным яго разуменні, увагу навукоўцаў і увогуле грамадскасці стала прыцягваць і беларуская мова, пра існаванне якой у пачатку ХІХ ст. у тагачаснай навуковай літаратуры было амаль нічога невядома. Фактычна толькі першыя крокі рабіла навуковая славістыка. Прымяняльна да пачатку ХІХ ст. у 1889 г. Пыпін сцвердзіў, што ў Расіі ў гэты час «не было чалавека (прынамсі нельга яго паказаць у літаратуры), які быў бы ў стане пералічыць правільна славянскія плямёны, паказаць на карце месцы іх пражывання» (цыт. паводле: Гудков 1999, 18). Зацікаўленне рознымі мовамі ў гэты час адбывалася ў значнай меры ў рамках рамантычнага напрамку з яго зацікаўленасцю гісторыяй – у прыватнасці, этнічнай гісторыяй і кніжна-пісьмовай культурай папярэдніх часоў. У пачатку ХІХ ст. беларуская мова стала аб’ектам навуковага зацікаўлення найперш у якасці пісьмовай мовы часоў ВКЛ. У гэты час значна пашырыўся польска-расійскі лінгвістычны дыялог; адпаведна, сутыкнуліся ў тым ліку супярэчлівыя падыходы да таго, штó ў Польшчы і Расіі разумелі пад рускай мовай. У Польшчы і Расіі збор разнастайнай інфармацыі пра розныя мовы ў пачатку ХІХ ст. заахвочваўся адукацыйнымі ведамствамі і навуковымі арганізацыямі. На пераломе XVIII – XIX стагоддзяў папулярнымі былі разнастайныя рэестры, пералікі існуючых моў (у лепшых сваіх узорах яны нагадвалі сучасныя энцыклапедыі), у якіх часам пэўная роля надавалася генеалагічнай класіфікацыі моў. Пачатак ХІХ ст. у славістыцы пазначыўся выданнем фундаментальнага шасцітомнага слоўніка польскай мовы С.Б. Ліндэ; дадзеная праца, зрэшты, мела вялікае значэнне для славістыкі ў цэлым. Гэтыя і іншыя акалічнасці паўплывалі на характар асэнсавання беларускай мовы, яе прадстаўленне ў розных крыніцах, а таксама на суперніцтва паміж рознымі тэрмінамі, якія абазначалі беларускую мову.
  10. Першыя працы ХІХ ст. аб беларускай мове
    9.1. Згодна з нашымі дадзенымі, у навуковай літаратуры ХІХ ст. першым згадаў моўную спецыфіку беларусаў нямецкі гісторык А.Л. Шлёцэр, які ў сваёй прысвечанай усходнеславянскім летапісам працы (апублікавана па-нямецку ў Гётынгене ў 1802 – 1809 гг. і па-расійску – у 1809 – 1819 гг. у Санкт-Пецярбургу) сярод іншага сцвердзіў, што, перапісваючы летапісы, манахі «переменяли и грамматику: Белорус склонял иначе, нежели Чермнорус, Малорус и Великорус; всякий писал, как говорили в его время в его провинции» (Русские летописи 1809). Таксама Шлёцэр лічыў, што «рускія» летапісы найбольш актыўна пісаліся ў Белай, Малой і Чорнай Русі. Нам невядома, аднак, ці Шлёцэр дакладна ўяўляў, дзе жывуць беларусы, ён не згадваў беларускай (дарэчы, і украінскай) гаворкі сярод пералічаных ім васьмі славянскіх. У выніку яго выказванне аб рэгіянальных адрозненнях пры перапісванні летапісаў, здаецца, не пакінула якога-небудзь следу ў замацаванні ў літаратуры тэрміна беларуская мова. Праца Шлёцэра, аднак, для нас важная, паколькі яна была перакладзена і была добра вядомай у Расіі. Акрамя таго Шлёцэр меў некалькі адданых паслядоўнікаў (напрыклад, М. Качаноўскага), якія пазней ўзялі ўдзел у дыскусіі з нагоды назвы беларускай мовы. У абмеркаванні наймення беларускай мовы пазней удзельнічаў і перакладчык працы Шлёцэра пра летапісы Дзм. Языкаў.
    9.2. Беларусы, аднак, не фігуравалі ў другім томе выдадзенай Ёганам Севярынам Фатэрам (J. S. Vater) у 1809 г. у Берліне працы Ёгана Хрыстофа Адэлунга (J. Chr. Adelung) «Мітрыдат, або Агульнае мовазнаўства…» (Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde…), дзе ў рамках падраздзела «Дыялекты» раздзела «Агульнаруская мова» пасля гаворкі пра суздальскі, маларускі (іначай: украінскі) дыялекты, а таксама пра руснякоў або рускіх Галіцыі і Букавіны ішла гаворка пры крывічоў. Са спасылкай на візантыйскага гісторыка Х ст. Канстанціна Пурпурароджанага Адэлунг6 напісаў, што крывічы (die Kriwitzen) жылі ў былых Полацкім, Смаленскім і Мінскім княствах. Адэлунг акрэсліў паходжанне крывічоў, заўважыўшы, што яны, відаць, «не належаць ні да вялікарусаў, ні да маларусаў; хутчэй неславяне. Першапачаткова жылі паміж рэкамі Прыпяць і Дзвіна, аднак пашырыліся да рэк Волга, Дзвіна, Ака і Днепр. Пазней трапілі пад Літву і з таго часу называюцца літоўскія рускія (Litthauische Russen). Пасля падзелаў 1773 і 1793 зноў падпалі пад Расію. Яны маюць сваю асаблівую, аднак вельмі мала вядомую, гаворку, якая перамешана з польскай» (Adelung 1809, 630 – 631). У працы Адэлунга выкарыстоўваліся выразы die Kriwitzen, Litthauische Russen, аднак не ўжывалася ніякіх азначэнняў у дачыненні да акрэсленай ім асобнай (несумненна, беларускай) мовы.
    9.3. Беларуская гаворка «славяна-рускай» (інакш: «славяна-расійскай») мовы згадваецца (поруч з вялікарасійскай, маларасійскай, нізаўскай) у 1810 г. у выдадзенай у Харкаве працы «Новейшее начертание правил российской грамматики» Івана Арнатоўскага. Падобна да іншых украінскіх аўтараў, аўтар называў беларусаў літоўцамі і сцвярджаў, што ад апошніх «славяна-расійская» мова атрымала «многа слоў, а яшчэ больш канчаткаў», засвоеных з іх мовы «паўночназаходняй часткай Расіі» (Булич 1904, 729). Такая тэрміналогія праз стагоддзе змусіла С. Буліча выказаць сумненне ў яе абгрунтаванасці, які, цытуючы працу Арнатоўскага, пасля слова літоўцаў дадаў рэмарку ад сябе: «беларусаў?» (Тамсама).
    9.4. Праблематычнай для дакладнай кваліфікацыі з’яўляецца выказванне аўтара яшчэ адной харкаўскай працы «Опытный способ к философическому познанию российского языка» (1811) І. Цімкоўскага аб тым, што расійская мова мае тры галоўныя гаворкі – наўгародскую, кіеўскую і маскоўскую. Сярод іншага аўтар сцвярджаў, што Руссю называліся Літва, Жмудзь і Падляшша (гл.: Булич 1903, 1005 і наст.). Магчыма, наўгародская гаворка ў Цімкоўскага ўбірала ў сябе і беларускую мову? Або ён уключаў беларускую гаворку ў кіеўскую? Ці ён нічога не ведаў пра спецыфічны характар мовы, ужыванай ў Беларусі і Літве?
    9.5. Вельмі вялікае значэнне для папулярызацыі назвы беларуская мова мела праца Васілія Сопікава «Опыт российской библиографии или Полный словарь сочинений и переводов, напечатанных на славенском и российском языках» (ч. 1, 1813). Бібліёграф рускага аддзела Імператарскай публічнай бібліятэкі ў Пецярбургу Сопікаў у першай частцы сваёй бібліяграфіі даў першае падрабязнае апісанне славутай Скарынавай Бібліі і, увогуле, увёў дзейнасць Скарыны ў кантэкст гісторыі славянскага і заходнеславянскага кнігадрукавання. Сопікаў змясціў у сваім даведніку нямала інфармацыі і пра іншыя выдадзеныя ў Беларусі ў XVI – XVIII стст. кнігі, назваўшы некаторыя з іх беларускімі. У кнізе сустракаецца і першае на расійскай мове ў ХІХ ст. вызначэнне беларускай мовы: яе ён назваў «гаворкай набожных грэчаскай веры людзей, што жылі ў Беларусі і Польшчы… вучоныя манахі ў гэтых землях аж да канца XVII стагоддзя амаль усе свае тэалагічныя і маралістычныя творы пісалі на гэтай мове; яна ёсць сумесь моў славянскай, рускай, польскай, а часткова і лацінскай» (Сопиков 1813). Прыкладам беларускай мовы для яго была кніга «Лекарство на оспалый смысл человечий», выдадзеная ў Астрогу на Украіне ў 1607 г.
    9.6. Аднак ужыты Сопікавым выраз беларуская мова быў зусім новым для навуковага дыскурсу пачатку ХІХ ст., адпаведна ў навуковых працах таго часу ўжывалася і традыцыйная тэрміналогія, згодна з якой беларуская мова называлася рускай. Так, у манаграфіі «Гісторыя кракаўскіх друкарняў» (1815) Е.С. Бантке сцвердзіў, што Скарына пераклаў Біблію на «рускі дыялект, якім карыстаюцца каля Полацка». У тым жа 1815 г. у зборніку «Slovanka» Ёзаф Добраўскі надрукаваў артыкул «Плач Ераміі, перакладзены Ф. Скарынам на рускую мову» (Jeremia Klaglieder, von Franz Skorina in Russische übersetzt).
    9.7. Цікава, аднак, што рыхтуючы працу «Літаратура, датычная граматык, лексікі і збораў слоў усіх моў зямлі: выкладзеная ў алфавітным парадку моў…» (Literatur der Grammatiken, Lexica und Wörtersammlungen aller Sprachen der Erdе: nach Alphabetischer Ordnung der Sprachen…) (выдадзена ў Берліне ў 1815 г.), Ёган Севярын Фатэр не выкарыстаў дадзеных другога тома адэлунгавай працы «Мітрыдат», які ён сам рыхтаваў да друку ў 1809 г. На адрозненне ад даведніка Адэлунга, у працы Фатэра ўжо не згадваліся крывічы і іх мова і замест трохчасткавага падзелу рускай мовы (падобна да слоўніка 1780 – 1790-х гг. П. Паласа) было дадзена яе чляненне на два, пра гэтым малаадрозныя між сабой маларасійскі (Malo-Rossisch) і суздальскі дыялекты (Vater 1815, 202). Ці беларуская мова тут прысутнічала як складовая частка маларасійскай мовы? Даволі спецыфічным чынам Фатэр патрактаваў літоўскую мову: будучы «сястрой» латышскай мовы, з пункту гледжання лексікі і граматыкі яна была пераважна славянскай, у іншых адносінах – германскай. Літоўская мова мела свае адгалінаванні ў «жамойцкай Літве» і на поўдні Вялікага княства Літоўскага (Vor ihr geht sowohl… südlichern Grossherzogtum Litthauen) (Тамсама, 132). Фатэр, такім чынам, як і іншыя аўтары ў той час, бачыў у літоўскай мове вельмі моцны славянскі складнік. Здаецца, ён дрэнна адрозніваў моцна «славянізаваную» літоўскую мову ад яе (магчыма, гэтым разам яшчэ больш славянскага?) варыянта, які бытаваў на поўдні Вялікага княства Літоўскага?
    9.8. Тым часам у 1815 – 1816 гг. у Варшаве на польскай мове былі надрукаваны дзве працы С.Б. Ліндэ, якія з’явіліся як вельмі важным укладам у беларусістыку таго часу, так і выводзілі на новы ўзровень асэнсаванне фактычна яшчэ не пастаўленай у тую пару праблемы прымальных для беларускай мовы назваў.
    Першая праца – гэта вялікі артыкул «Аб славянска-расійскай літаратуры», які ў значнай ступені ўяўляў сабой рэцэнзію на публікацыю Сопікава. У гэтым артыкуле, здаецца, упершыню ў польскамоўнай навуковай літаратуры сустракаецца выраз беларуская, дакладней, беларасійская, мова. Так, Ліндэ звярнуў увагу на тое, што мову не ўсіх прадстаўленых у каталогу Сопікава кірылічных выданняў трэба кваліфікаваць як царкоўнаславянскую: «шмат ёсць напісаных па-маларасійску або па-беларасійску» (Linde 1815 – 1816. Т. ІІІ, 31). Пазней Ліндэ яшчэ раз выкарыстаў тэрмін «бесперапынная» беларуская мова (ciągły język białoruski) – у фрагменце, прысвечаным параўнанню мовы кнігі «Казанне св. Кірылы аб антыхрысце» С. Зізанія з польскай мовай (Linde 1815 – 1816. Т. V, 13).
    Аднак Ліндэ карыстаўся і тэрмінам руская мова. Ён напісаў, напрыклад, што першае і трэцяе выданні статутаў ВКЛ «выйшлі на рускай мове; усе Ягелоны аж да Жыгімонта Аўгуста ў Літве пісалі па-руску, давалі граматы і прывілеі, а паводле слоў нашага Бантке (у яго гісторыі кнігадрукавання), здаецца, некаторыя з іх не надта добра ведалі польскую мову і, прынамсі, Казімір Ягелон раней умеў па-руску, чым па-польску…» (Linde, 1815 – 1816). У фрагментах, прысвечаных Скарыне, Ліндэ заўважыў, што ўсходнеславянскі першадрукар пісаў свае творы «на рускім дыялекце, вельмі блізкім да польскай мовы» (Linde, 1815 – 1816. Т. ІІІ, 292) і што ў прадмове да кнігі Эсфір Скарына згадваў пра «сваю прыродную рускую мову» (выдзелена Ліндэ – С.З.) (Linde 1815 – 1816. Т. ІІІ, 293).
    Здаецца, пералік усходнеславянскіх моў у артыкуле Ліндэ можна ацэньваць як даволі двухсэнсоўны. З аднаго боку, абвяшчалася існаванне асобнай маларасійскай або беларасійскай мовы. З другога боку, пры разглядзе мовы Скарыны (якая выглядала вельмі своеасаблівай у параўнанні з вядомымі Ліндэ тагачаснай расійскай і царкоўнаславянскай), пры спасылках на адміністрацыйна-юрыдычную практыку ў ВКЛ аўтар не карыстаўся гэтым выразам, а ўжываў тэрмін руская мова. Такім чынам, у артыкуле «Аб славянска-расійскай літаратуры» сярод усходнеславянскіх моў выдзяляліся тры мовы – расійская, маларасійская / беларасійская і руская. Чым адрознівалася беларасійская (маларасійская) ад рускай мовы, было, аднак, незразумела. Сітуацыя была тым больш складаная, калі паспрабаваць дыферэнцыяваць беларасійскую мову ад рускага дыялекта, вельмі блізкага да польскай мовы…
    У другой працы – «Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным паведамленне» (O Statucie litewskim ruskim jzykiem i drukiem wydanym wiadomość) – Ліндэ аддаў належнае таму, што ў 3-м артыкуле ІІІ раздзела Статута мова дакумента называлася рускай: «на руский езык преложона и руским же писмом». Недыферэнцыяванае выкарыстанне некаторымі тагачаснымі польскімі аўтарамі тэрміна Ruski język вымусіла Ліндэ зрабіць заўвагу адносна таго, што гэты выраз часам ужываўся неўласціва: напрыклад, Т. Чацкі ў некаторых выпадках змешваў назву руская мова з назвамі царкоўная мова і расійская мова (Linde 1816, 12). Аднак руская мова моцна адрозніваецца ад расійскай і царкоўнай, і, сцвердзіў Ліндэ, «расіянін, які з захапленнем дэкламуе творы Ламаносава, Дзяржавіна і г. д., а таксама грэцка-расійскі (праваслаўны – С.З.) святар, які ўсю славянскую Біблію ведае напамяць, не зразумее ніводнага артыкула рускага літоўскага статута настолькі, што ўзнікла патрэба выдаць статут у перакладзе на расійскую мову» (Тамсама). Зыходзячы з таго, што мова Статута не адрознівалася ад мовы кваліфікаванага Сопікавым як беларускае «Казання св. Кірылы аб антыхрысце», Ліндэ назваў мову Літоўскага статута Беларускай, выдзеліўшы ў тэксце гэту назву (Linde 1816, 13). У працы «Аб літоўскім статуце…» Ліндэ вярнуўся да тэмы кваліфікацыі мовы Скарыны і ўдакладніў, што нягледзячы на тое, што «ў Скарыны назіраем дамешку рускай мовы да царкоўнай, старая славянская мова ў яго выразна пераважае» (Linde 1816, 18). З працы Ліндэ вынікае, што ён быў схільны захоўваць за беларускай мовай яе абыходкавую назву руская мова (што назіраем і ў назве ягонай працы), у той жа час ён кваліфікаваў адну з яе канкрэтных функцыянальна-стылістычных разнавіднасцяў (мову Статута) як беларускую.
    Выдзяляючы ва ўсходніх славян самастойную рускую мову з яе беларускай разнавіднасцю, якія адрозніваліся ад расійскай мовы, у сваіх працах 1815 – 1816 гг. Ліндэ істотна прасунуўся наперад у параўнанні з 1807 г., калі ва ўступе да першага тома свайго слоўніка сярод усходнеславянскіх моў ён назваў толькі рускую мову, пад якой разумеў расійскую. Прагрэс тут можна назіраць і ў параўнанні з артыкулам «Аб славянска-расійскай літаратуры»: у працы «Аб літоўскім статуце…» былі вызначаны адносіны паміж рускай і беларускай мовамі: яны былі акрэслены як цэлае і частка, як агульнае і прыватнае.
    9.9. Вылучэнне ў артыкуле «Аб славянска-расійскай літаратуры» рускай мовы статутаў ВКЛ, Ягелонаў ці Скарыны стварыла спецыфічныя складанасці для перакладчыка артыкула Ліндэ на расійскую мову М. Качаноўскага. (У скарочаным выглядзе артыкул Ліндэ быў перадрукаваны на расійскай мове ў рэдагаваным Качаноўскім часопісе «Вестник Европы»). Якім чынам пры перакладзе трэба было перадаць па-расійску выраз Ліндэ руская мова? Тэрмін руский язык у расійскай лінгвістыцы ў гэты час усё больш актыўна выкарыстоўваўся для наймення ўяўлянага продка тагачаснай расійскай мовы, які паводле сваіх характарыстык (і гэта добра ўсведамляў Качаноўскі) моцна адрозніваўся ад апісванай Ліндэ мовы статутаў ВКЛ, Ягелонаў ці Скарыны. Быў знойдзены наступны выхад. Перакладаючы сказ пра тое, што першае і трэцяе выданні статутаў ВКЛ выйшлі на рускай мове, Качаноўскі, «каб не змешваць з нашай рускай» («чтоб не смешивать с нашим русским»), ужыў тэрмін руськая мова (руський язык) (Линде 1816, 122). Свой падыход ён патлумачыў у спецыяльнай зносцы, у якой таксама заўважыў, што расійскую мову палякі ў вусным ужытку называюць маскоўскай, а на пісьме – расійскай; на руськай мове гавораць жыхары Мінскай, Кіеўскай, Валынскай і Падольскай губерняў (Тамсама).
    9.10. У канцы 1810-х гг. з кароткімі заўвагамі пра беларускую мову ў часопісе «Вестник Европы» ўпершыню выступілі яшчэ два аўтары, даследаванні якіх пазней мелі вялікае значэнне для яе распрацоўкі. Пішучы пра мову ўступнай нататкі выдаўца «Часослова», К. Калайдовіч дыягнаставаў у ёй «руской язык в простонародном польском, или правильнее белорусском выговоре» (Вестник Европы. 1819. № 19. С. 105). У наступным нумары часопіса ў артыкуле «Розыскания касательно русской истории» З. Даленга-Хадакоўскі паведаміў, што «меж Вильною, Гродном и Минском есть издревле руское наречие. Литовские князья не искоренили оного, ибо употребляли сами при дворе, в договорах и уставах» (Вестник Европы. 1819. № 20).
  11. Заключныя заўвагі
    Лінгвістычныя працы 1800 – 1810-х гг. пра беларускую мову былі толькі першым падыходам да навуковага высвятлення як характару беларускай мовы, так і яе назвы. У шэрагу выпадкаў тут канстатуем звычайнае згадванне беларускай мовы сярод іншых. Усе гэтыя працы былі надрукаваны за межамі Беларусі (Гётынген, Берлін, Харкаў, Санкт-Пецярбург, Кракаў, Прага, Варшава). Даследаванню характару беларускай мовы часам папярэднічала пэўнае высвятленне спецыфікі беларусаў, адпаведна ў некаторых працах, дзе ішла гаворка і пра беларускую мову, маглі ўжывацца этнонімы, але не выкарыстоўваліся ніякія лінгвонімы (Адэлунг, Шлёцэр). Тэрміналогія, кваліфікацыі і ацэнкі некаторых прац увогуле не даюць магчымасці дакладна вызначыць, ці беларуская мова знаходзілася ў полі зроку іх аўтараў (Цімкоўскі, Фатэр). У гэты час пераважала назва руская мова, аднак пачаў з’яўляцца таксама тэрмін беларуская мова. Была здзейснена спроба ўкараніць выраз руськая мова, а таксама зафіксавана першая спроба выкарыстання складанага апісальнага тэрміна з адначасовым выкарыстаннем азначэнняў руская і беларуская (Калайдовіч). У працы Ліндэ «Аб літоўскім статуце…» упершыню было пастаўлена пытанне выкарыстання адэкватнай тэрміналогіі. Працы першых двух дзесяцігоддзяў ХІХ ст. з’явіліся важным падмуркам, на які абапіралася лінгвістыка пазнейшага часу.

Заўвагі

1 Папраўдзе гэтых назваў, як мы пераканаемся пазней, было яшчэ больш.
2 Многія сучасныя беларускія аўтары адчуваюць дыскамфорт, калі сустракаюцца з неабходнасцю перадаць па-беларуску актыўна ўжываны ў Сярэднявеччы лацінамоўны выраз lingua Ruthenica або ўжываны ў польскай літаратуры ў ХІХ ст. тэрмін język Ruski – з прычыны таго, што папраўдзе гэтыя выразы абазначалі не сучасную рускую (г. зн. расійскую), а беларускую мову. Так, А. Семянчук, піша пра стаўленне Міхалона Літвіна не да рускай, а да рутэнскай мовы (Семянчук 1999, 215). Такі дыскамфорт, аднак, бадай незнаёмы некаторым навукоўцам расійскай школы, якія, ужываючы тэрмін руская мова ў дачыненні да сітуацыі ВКЛ, часам вольна ці нявольна (і, зразумела, некарэктна) суадносяць яго з расійскай мовай. Параўн. у гэтым плане наступную заўвагу Е. Цалуновай пра дзяржаўную (канцылярскую) рускую мову ВКЛ: «Можна меркаваць, што гэта мова не лічылася ў ВКЛ «чужой» (г. зн. замежнай мовай)» (Целунова 2000, 76). Несумненна, разважаць у любой форме пра «чужы» характар рускай мовы ў ВКЛ ёсць сэнс толькі тады, калі разумець пад ёй расійскую мову.
3 У «Хроніцы…» Стрыйкоўскага ужыванне этноніма беларус, зрэшты, суправаджалася азначэннем літоўскі (Мыльников 1999, 81).
4 А. Меер запісаў: «вялікарасійская мова паміж імі (жыхарамі мясцовасці каля Крычава і Хоціма. – С.З.) настолькі мала перайначана, што выключаючы некаторыя перанятыя ў палякаў найменні («наречия»), вымаўленне а і о на е і я, дадатак пры запытаннях часціцы чы і перамену с на з, іншых істотных перамен у ёй, здаецца, і не заўважаецца» (Раманаў 2006, 122).
5 Пэўны час на Захадзе была даволі папулярнай так званая славянская тэорыя паходжання літоўскай мовы, якая мела шматлікіх прыхільнікаў і панавала прынамсі да другой паловы XVI ст. (Дини 1999, 42 – 43). Погляды, згодна з якімі літоўская мова паходзіла са славянскай ці, прынамсі, мела значны славянскі інгрэдыент, аж да пералому XVIII – XIX ст. і нават пазней зусім не абавязкова былі дзівацтвам. Аўтар не кампетэнтны разважаць на тэму, ці ў рамках славянскай тэорыі паходжання літоўскай мовы сустракаліся выпадкі, калі пад літоўскай мовай выступала беларуская, тым не менш аддае пэўнае месца асэнсаванню ў літаратуры пачатку ХІХ ст. славянскага складніка літоўскай мовы (гл. ніжэй). Калі ж абмежавацца чыста тэрміналагічнай сферай, то трэба канстатаваць, што прынамсі ў замежных назіральнікаў беларусы часам выступалі як літоўцы. Напрыклад, Геранім Пражскі, які ў канцы XIV cт. быў пасланы місіянерам у Літву, сцвярджаў, што літоўцы гавораць на славянскай мове і з’яўляюцца славянскім народам. Гл.: Целунова 2000, 78. А. Цалунова, бадай, схільная запярэчыць такой магчымасці, цалкам сур’ёзна называючы меркаванне Гераніма Пражскага «памылкай» («заблуждением»). З пункту гледжання таго, што на Захадзе беларусаў маглі называць літоўцамі, параўн. таксама прыведзенае вышэй і згадванае В. Грыцкевічам і А. Мальдзісам сведчанне Паола Джовія Навакомскага сярэдзіны XVI ст.
6 Раздзел пра славянскія мовы ў працы Адэлунга адрэдагаваў будучы патрыярх славістыкі Ёзаф Добраўскі (Gladkova 2004, 365). Нам, аднак, дакладна невядома, наколькі значным быў яго ўклад у падрыхтоўку славістычнага раздзела працы Адэлунга.

Літаратура

Азадовский, М.К. История русской фольклористики. Москва, 1958.
Баженова А. Славян родные имена. Словарь исторических родокоренных имен. Москва: Ладога, 2006. 588 с.
Банькоўскі-Цуліг, Моніка. Стан і перспектывы беларусістыкі ў Швейцарыі // Беларусіка. Albaruthenica. 1. Мінск: Навука і тэхніка, 1993. С. 11 – 15.
Баршчэўская, Ніна. Уплыў суседніх народаў на зьмену дзяржаўнага назову Беларусі ў ацэнцы беларускіх вучоных у дыяспары // Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6). Warszawa, 2007. S. 50 – 66.
Беларусь у Вялікім княстве Літоўскім. Мінск, 1992.
Белы, Алесь. Хроніка Белай Русі. Chronicon Russiae Albae. Нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. Мінск: Энцыклапедыкс, 2000.
Булгакаў, Валер. Гісторыя беларускага нацыяналізму. Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006.
Булич, С.К. Очерк истории языкознания в России. Т. 1. XIII в. – 1825 г. СПб., 1904.
Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы. The History of the Belarusian Nation and State. Мінск, Беларускі кнігазбор, 2001.
Грыцкевіч, Валянцін; Мальдзіс, Адам. Шляхі вялі праз Беларусь. Нарыс. Мінск: Мастацкая літаратура, 1980.
Гудков, В.П. Славистика. Сербистика. Москва: Издательство Московского государственного университета, 1999.
Дини, Пьетро У. Заметки об истоках балтийской лингвистики // Славяноведение. 1999. № 5. С. 42 – 47.
Долобко, М.Г. Ю. Крижанич о русском языке // Советское языкознание. Том 3. Ленинград, 1937. С. 7 – 40.
Жураўскі, А.І.; Прыгодзіч, М.Р. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы // Беларуская мова: Энцыклапедыя. Мінск: «Беларуская энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1994. С. 147 – 156.
Жураўскі, А.І Беларуская мова і дзяржаўнасць у старажытнасці // Гуманітарныя і сацыяльныя навукі на зыходзе ХХ стагоддзя. Мінск, 1998. С. 449 – 455.
Запруднік, Янка. Беларусь на гістарычных скрыжаваннях. Мінск: Беларускі Фонд Сораса; ВЦ «Бацькаўшчына», 1996.
Запрудскі, Сяргей. Юрый Крыжаніч аб беларускай мове // Мовы Вялікага Княства Літоўскага. Матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Брэст, 18 – 19 мая 2004 г.). Брэст: Академия, 2005. С. 11 – 14.
Запрудскі, Сяргей. Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ // Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6). Warszawa, 2007. S. 382 – 395.
Імя тваё «Белая Русь». Мінск, 1991.
Кавко, А.К. Белоросика в трудах П.Й. Шафарика // Павел Йозеф Шафарик (к 200-летию со дня рождения). Москва, 1995. С. 51 – 59.
Карский, Е.Ф. Белорусы. Том 1. Введение в изучение языка и народной словесности. Минск: Беларуская Энцыклапедыя, 2006.
Куль-Сяльверстава, С.Я. Беларусь на мяжы стагоддзяў і культур: Фармаванне культуры Новага часу на беларускіх землях (другая палова XVIII – 1820-я гг.). Мінск, 2000.
Лабынцев, Ю. А. Именование «Белоруссией» восточных пограничных земель Речи Посполитой после ее разделов // Studia Russica. XXII. Budapest, 2005. С. 137 – 143.
Латышонак, Алег. «Белая Русь» у «Polonii» Шымана Старавольскага. Даклад на міжнароднай канферэнцыі «Беларуска-польскія літаратурныя, моўныя і гістарычныя сувязі (да 125-годдзя Янкі Купалы і Якуба Коласа)». Мінск, 27 – 29 чэрвеня 2007 г. (у друку)
Линде, С.Б. О российской литературе // Вестник Европы. 1816. Ч. ХС, № 22. С. 110 – 136; № 23/24. С. 230 – 254.
Мальдзіс, Адам. Падарожжа ў ХІХ стагоддзе: З гісторыі беларускай літаратуры, мастацтва і культуры. Мінск, 1969.
Мальдзіс, А.І. Кнігадрукаванне ў Беларусі ў XVIII ст. // Книга, библиотечное дело и библиография в Белоруссии. Минск, 1974. (а)
Мальдзіс, Адам. Таямніцы старажытных сховішчаў. Мінск, 1974. (b)
Мальдзіс, Адам. На скрыжаванні славянскіх традыцый: Літаратура Беларусі пераходнага перыяду (другая палавіна ХVII–ХVIIІ ст.). Мінск, 1980.
Мальдзіс, Адам. Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры ХVIIІ стагоддзя: Нарысы быту і звычаяў. Мінск, 1982.
Мальдзіс, Адам. Як жылі нашы продкі ў ХVIIІ стагоддзі. Мінск, 2002.
Могилевский, Иоанн. О русском языке // Журнал министерства народного просвещения. 1838. Ч.17. № 1 (генварь). С. 17 – 43.
Мыльников, А.С. Картина славянского мира: взгляд из Восточной Европы. Представления об этнической номинации и этничности XVI – начала XVIII века. СПб., 1999.
Мякишев, В. «Русская мова» Литовского Статута 1588 года и виленских актовых книг конца XVI века // Studia Russica. XVII. Budapest, 1999. С. 58 – 64.
Некрашевич-Короткая, Ж. Лингвонимы восточнославянского культурного региона (исторический обзор) // Исследование славянских языков и литератур в высшей школе: достижения и перспективы. Под редакцией В.П. Гудкова, А.Г. Машковой, С.С. Скорвида. Москва, 2003. С. 149 – 153.
Прыгодзіч, М. Катэхізіс Лаўрэнція Зізанія 1627 года ў гісторыі рэлігійна-кніжнай культуры ўсходніх славян // Дыяспара. Культуралогія. Гісторыя: Матэрыялы ІV Міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў кантэксце культур еўрапейскіх краін» / Пад рэд. А. Мальдзіса, А. Смаленчука. Мінск: Рэд. газ. «Голас Радзімы», 2006. С. 123 – 125.
Раманаў, Е.Р. З гісторыка-археалагічнай спадчыны. Выбраныя творы. Магілёў, 2006.
Русские летописи на древлеславянском языке, сличенные, переведенные и объясненные А.Л. Шлёцером. Часть 1. Перевел Дм. Языков. СПб., 1809.
Сагановіч, Г.М. Да гісторыі назвы «Белая Русь» // Старонкі гісторыі Беларусі. Рэдкал.: М.П. Касцюк, М.В. Біч, Г.В. Штыхаў. Мінск: Навука і тэхніка. 1992. С. 63 – 73.
Семянчук, Альбіна. Міхалон Літвін // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Том 5. Мінск: «Беларуская энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі, 1999. С. 214 – 215.
Сопиков, В. Опыт российской библиографии или Полный словарь сочинений и переводов, напечатанных на славенском и российском языках. Ч. 1. СПб., 1813.
Тобін, Эдуард. А мова наша – спрадвечная, ліцвінская // Народная воля. 2007. 5 крас.
Токць, Сяргей. Беларуская ідэнтычнасць у ХІХ ст. // Беларускі гістарычны зборнік. 24. Беласток, 2005. С. 62 – 95.
Хаўстовіч, М.В. Гісторыя беларускай літаратуры 30—40-х гг. ХІХ ст. Дапаможнік для студэнтаў філал. спец. вышэйш. навуч. устаноў. Мінск: БДУ, 2001. 171 с.
Хаўстовіч, Мікола. Беларускасць у беларуска- і польскамоўнай літаратуры Беларусі першае паловы ХІХ ст. // Studia białorutenistyczne I. Redakcja Ryszard Radzik, Michał Sajewicz. Lublin, 2007. S. 179 – 187.
Целунова, Е.А. Культурная и языковая ситуация Великого княжества Литовского // Annali dell’Istituto universitario Orientale di Napoli. Dipartimento di studi dell’Europa orientale. Sezione Slavistica. Aion Slavistica. 1997 – 1998. Quaderno № 5. 2000. С. 33 – 109.
Шакун, Л.М. Гісторыя беларускага мовазнаўства. Мінск: Універсітэцкае, 1995.
Шыбека, Захар. Нарыс гісторыі Беларусі. 1795 – 2002. Мінск: Энцыклапедыкс, 2003.
Щавинская, Л. Л. Определение «белорусский» в обиходе христианских церквей (католической, православной, униатской) на белорусско-российском пограничье до и после разделов Речи Посполитой // Studia Russica. XXII. Budapest, 2005. С. 144 – 149.
Adelung, Johann Christof. Mithridates, oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe in beynahe fünfhundert Sprachen und Mundarten. Band 2. Berlin, 1809.
Bieder, Hermann. Die Klassifizierung der ostslawischen Sprachen und Dialekte in der galizischen Sprachwissenschaft (zweite Hälfte 19. Jahrhundert) // Normen, Namen und Tendenzen in der Slavia. Festschrift für Karl Gutschmidt zum 65. Geburstag. Hrsg. Volkmar Lehmann, Ludger Udolph. München: Verlag Otto Sagner, 2004. S. 141 – 152.
Bieder, Hermann. Sprachwissenschaftliche Weißrussistik in Österreich-Ungarn // Germanoslavica. Jahrgang 17. 2006. Nr. 1 – 2. S. 65 – 84.
Dini, Pietro U. Auffassungsvarietät über die Baltischen Sprachen in «Mithridates» (1555) von Conradus Gesnerus. Baltische Sprachen und Kulturen in der Renaissance // Baltistica. XXXII (1). 1997. S. 41 – 48.
Dini, Pietro U. Polyglossia and linguistic variations in the Grand Duchy of Lithuania according to Miechovita (XVI cent.) // Studia Russica. XVIII. 2000. P. 49 – 54.
Gerbinius, Johannes M. Religiosae Kijovienses cryptae, sive Kijovia subterranea: In quibus labyrinthus sub terra, et in eo emortua a sex centis annis Divorum atque Heroum graeco-ruthenorum, et nec dum corrupta corpora, ex nomine atque ad oculum e Paterico sclavonica detegit. Jenae, 1675.
Gessner, Konrad. Mithridates. De differentiis linguarum tum veterum tum quae hodie apud diversas nationes in toto orbe terrarum in usu sunt. Neudruck der Ausgabe Zürich 1555. Herausgegeben und eingeleitet von Manfred Peters. Scientia Verlag Aalen 1974.
Gladkova, Hana. Ohlédnutí výročím Josefa Dobrovského (1753 – 1829) // Slavia. R. 73. 2004. S. 359 – 384.
Lelewel, Ioachim. Dodatek do rosprawy Daniłowicza w Nrze 17 umieszczonej o Dyplomatyce Ruskiej // Dziennik Warszawski. 1826. T. 6. [№ 17 – 19]. S. 211 – 241.
Linde, S.B. O literaturze słowiańsko-rosyjskiej // Pamiętnik Warszawski. 1815: T. II. № 8. S. 411 – 428; T. III. № 9. S. 14 – 34. № 10. S. 133 – 150. № 11. S. 277 – 298. 1816: T. IV. № 13. S. 3 – 21. № 15. S. 285 – 296; T. V. № 17. S. 3 – 21. № 18. S. 125 – 144.
Linde, S.B. O Statucie litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość. Warszawa, 1816.
McMillin, A.B. XIXth Century Attitudes to Byelorussian before Karski // Journal of Byelorussian Studies. Vol. I. No. 2. London, 1966. P. 103 – 109.
Rudnik-Karwatowa, Zofia. Kierunki badań slawistycznych w Polsce i Rosji do roku 1830. U źródeł słowiańskiego językoznawstwa historyczno-porównawczego // Slavia Occidentalis. T. 53. Poznań, 1996. S. 87 – 94.
Vater, J. S. Literatur der Grammatiken, Lexica und Wörtersammlungen aller Sprachen der Erdе: nach Alphabetischer Ordnung der Sprachen. Berlin, 1815.

names of the Belarusian language in studies of the 19TH CENTURY scholars. 1800 – 1810 works

According to the modern scientific literature, more than 12 different names (however, some akin) were used to name Belarusian in studies of various scholars in the 19th century. Authors used different terms if they were Belarusian, or if their activities were within the framework of the Polish, Russian, German or Czech scientific practice, as well as they give the name for Belarusian depending on their citizenship, or whether they meant oral or written usage of Belarusian, etc.
Studies of 1800 – 1810 were just the first approach both to the determining of the Belarusian language characteristic features and to the ascertaining of its most appropriate name. All these studies were published outside Belarus (Göttingen, Berlin, Kharkov, St. Petersburg, Cracow, Prague, Warsaw). In a number of cases Belarusian was only mentioned there among others. Within the two first decades of the 19th century the most used terms are the traditional term Ruthenian language (Ruskoj / Ruskij yazyk) (mostly with one letter s) and Belarusian language, with the traditional use of the latter one not so deep-rooted and less stable. The fact that the name Ruskoj / Ruskij yazyk had an unstable terminological meaning and was not completely attached to the modern Russian language in the two first decades of the 19th century positively influenced the possibility to use this term to mean Belarusian language; the Russian language itself had usually the name Rossijskij in the scientific literature of that time written in Russian. An attempt to introduce the expression Rus’kij yazyk was made; and the first occurrence of a compound descriptive term with simultaneous use of the attributes Ruthenian and Belarusian was recorded. The question about a more adequate name for Belarusian was first set in the work ‘About the Lithuanian Statute…’ by the Polish scholar S.B. Linde in 1816. The terminology, qualifications and estimations elicited from some studies of that time sometimes do not at all enable to determine whether the Belarusian language was within the scope of vision of the authors of these works.


Літоўская мова ў Вялікім КняствеЛітоўскім: паміж функцыяй і статусам

Алег Дзярновіч

http://pawet.net/files/dz__mova_VKL.pdf


(Anton Kraw) #5

О ЛИТОВСКОМ языке.

Troisième et dernière Encyclopédie …
Авторы: Louis François Jéhan
Третья и окончательная энциклопедия… 1857 г (1)

“Литовский или Литевка.
” …литовцы - обычные славяне…славянские племена литовцев последними выделились, действительно в литовском много с санскрита…"

“Этим языком когда-то говорили могущественные народы Литвинов и Кривичей…Различными диалектами говорят и сегодня. Но высший класс говорит по польски и русски. СОБСТВЕННО ЛИТОВСКИМ ДИАЛЕКТОМ ГОВОРЯТ В ВИЛЕНСКОЙ, ГРОДНЕНСКОЙ И ЧАСТИ МИНСКОЙ ГУБЕРНИЙ, в Августовской Польше или Польской Литве …
Кривичским - Витебская, Смоленская, часть Могилёвской и Минской.
Прусско-Литовским - Тильзит, Мемель.”

Российский дипломат кн. Б. Куракин в нач. 18 в. по дороге через территорию современной Беларуси. Он находил для себя схожесть «літоўскай» мовы с российской, а в Вильне заметил, что «тут язык литовский особый»;

Все эти языки относятся к языкам ВЕНДО-ЛИТВИНОВ. К ним относится и языки Вилцев (Велетов-Лютичей), Ободритов, Вагров.

Три ветви славянского языка: Руссо-Иллирийский, Богемо-Польский и Вендо-Литовский

(удакладненне Алега Шаломіцкага) Мальте-Брун считает, что чистый язык Литвы, представляет собой язык древних Венедов - Галинда и Судава и других племён, которые впоследствии были объединены под названием Пруссы.


#6

в готском нашлись такие интересные слова

wiko-неделя,срок
waian (ред. гл.) веять
wahtwo вахта
waihjo (жен.р., n-основа) битва (вайна)
wair (муж.р., а-основа) муж, (ваяр)
waljan (слаб. гл. 1) выбирать - волить
wato (непр., средн.р., n-основа) вода
wein (средн.р., а-основа) вино
widuwo (жен.р., i-основа) вдова

Далей

wilja (муж.р., n-основа) воля
wiljan (непр. гл.) хотеть, велеть
winnan (сильн. гл. 3) страдать,виноват
winno (жен.р., n-основа) страдание
wlits (муж.р.) лицо, образ
wopjan (слаб. гл. 1 с род.п.) кричать, взывать вопить
wulla (жен.р., ō-основа) шерсть
ubils (прил., а-основа) плохой, злой
ur-reisan (сильн. гл. 1) встать, воскреснуть
theei (только после отриц.) что, чтобы
theins (прит.) твой (чей?)
thulan (слаб. гл. 3) терпеть, страдать (беларускае чулівы,чулы)
tiuhan (сильн. гл. 2) тянуть, влечь цягнуць
saian (ред. гл.) сеять
sama (мест. прил.) (тот же) самый
sibja (жен.р., jō-основа) родня, родство (себя)
silubr (средн.р., а-основа) серебро
sitan (сильн. гл. 5) сидеть
siujan (слаб. гл. 1) шить
skaban (сильн. гл. 6) скрести, стричь (скубсцi)
skaidan (ред. гл.) разлучать, разделять, разводиться -шкода
skattja меновщик, skatta деньги-скот
smakka фига,смоковница (смак)
slawan (слаб. гл. 3) молчать (славянин)
slepan (ред. гл.) спать (слепой)
speiwan (сильн. гл. 1) плевать
sprauto (наречие) быстро, скоро спрытна
staíro (жен.р., n- основа) бесплодная (старая)
staiga путь сцезя (сцяжынка,сцежка)
stiur (муж.р., а-основа) бык, телец -тур
stols (муж.р., а-основа) трон, престол
sunus (муж.р., u-основа) сын
swaihra (муж.р., n-основа) свекор
swaihro (жен.р., n-основа) свекровь
swaran (сильн. гл. 6) клясться (верность)
swein (средн.р., а-основа) свинья
swistar (жен.р., r-основа) сестра
rathjo (жен.р., n-основа) счет, отчет (рачительный)
qino (жен.р., n-основа) женщина
qiþus (муж.р., u-основа) желудок (гiчане название ботвы,стеблей,кочанов на западе беларуси)
plat (вин.п., ед.ч.) заплата
plinsjan (слаб. гл. 1) плясать
namnjan (слаб. гл. 1) называть
namo (средн.р., n-основа) имя
naqaths (d) (прил., а-основа) нагой
niman (сильн. гл. 4) взять, брать, принимать
niujis (прил., ja-основа) новый
magan (прет.-през. гл.) мочь могу
malan (сильн. гл. 6) молоть
malo (жен.р., n-основа) моль
managei (жен.р., n-основа) множество, толпа, народ
managjan (d) (слаб. гл. 1) умножать
managdūþs (жен.р., i-основа) изобилие
manags (прил., a-основа) многие, некоторые
manleika (муж.р., n-основа) образ маляваць
marei (жен.р., n-основа) море
marzjan (слаб. гл. 1) соблазнять (мерзко)
maurthr (средн.р., a-основа) убийство
maurthrjan (слаб. гл. 1) убивать ( мертвить)
mel (мн.ч.) писание
meljan (слаб. гл. 1) писать, зарегистрировать, записаться- мелом писать
militon (слаб. гл. 2, прич. I) солдаты милиция
miluks (жен.р., согл.) молоко
mizdo (жен.р., n-основа) награда, оплата мзда
mota (жен.р., ō-основа) налог, пошлина, таможня мыто
muns (муж.р., i-основа) мысль, мнение
lagjan (слаб. гл. 1) класть, положить
lekeis (leik-) (муж.р., ja-основа) врач лекарь
lekinassus (муж.р., u-основа) излечение, врачевание
lekinon (слаб. гл. 2) излечиться, излечить
ligan (сильн. гл. 5) лежать
liugnja (муж.р., n-основа) лжец
liuhath (-ad) (средн.р., а-основа) свет ліхтар
liuhtjan (слаб. гл. 1) светить
liuts (прил., а-основа) лицемерный; liuta (сл. сущ., муж.р., n-основа) лицемер
ludja (жен.р., jō-основа) лицо
liubs любимый (любы)
kаrа (жен.р., ō-основа) забота
kaupon (слаб. гл. 2) торговать купить
krusts скрежетjuggs (прил., а-основа) молодой; (сравн. ст.) juhiza
in-weitan приветствовать вiтаць
juk (средн.р, а- основа) иго, ярмо
juthan (наречие) уже
ibai (вопр. част.) разве не? ибо
iddja (суппл., прош. вр. от gaggan) (иди)
hazuh (неопр.) каждый
heila время час , древненемецкое hwila . хвiлiна
gards (муж.р., i- основа) дом, семья, двор (огород)
gasts (муж.р., i-основа) чужестранец, гость
gataujan (слаб. гл. 1) сделать, создать, совершить(гатаваць)
gawargjan (слаб. гл. 1) приговорить
gazds (муж.р., а-основа) жало
graban (сильн. гл. 6) копать
groba (жен.р., ō-основа) логово, нора
fastan (слаб. гл. 3) поститься
fraqiman (сильн. гл. 4 с дат.п.) издержать, уничтожить (враги)
fraqistjan (слаб. гл. 1 с дат.п.) погубить, убить
fraqistnan (слаб. гл. 4) гибнуть, пропадать
daila – участие, общность (ō-основа, жен.р.) (дело)
dailjan (слаб. гл. 1) делить, сообщать
dalath (наречие) вниз, ниц
dals – дол (муж.р.)
brunjo – броня (n-основа, жен.
bandi – оковы (jō-основа, жен.р.)
bandja – пленник, узник (n-основа, муж.р.)
boka – буква (ō-основа, жен.р.)
мн.ч. bokos – книга
broерar – брат (r-основа, муж.р.)
brusts (корн. осн., жен.р.) мн.ч. – грудь
bruthfaþs – жених; брачный чертог (i-основа, муж.р.)
alew - масло (а-основа, средн.р.) алей
arjan (ред. гл.) пахать арать
asans - лето, жатва (i-основа, жен.р.) (осень)
atta - отец (n-основа, муж.р.)
athan (союз) ибо, всё же, однако, но (очень)
augo - глаз (n-основа, средн.р.)
auso - ухо (n-основа, средн.р.)
awethi - стадо овец (jа-основа, средн.р.)
xyza - дом, (хаза)
hlevu - конюшня, загон для скота
hlaifs “Хлеб, буханка”,
biuls -блюдо
kotilu - (медный) котелок
dulgu - "долг
leihve - заем(лихва)
mekeis-меч
selmu -шлем
wahsjan-расти( овощ)

готские слова в прусском-ятвяжском(на сей момент)

wair (муж.р., а-основа) муж=wiras
waljan (слаб. гл. 1) выбирать -волить
waurd (средн.р., а-основа) слово =wird
wilja (муж.р., n-основа) воля wallint бороться
wiljan (непр. гл.) хотеть
winnan (сильн. гл. 3) страдать apwinautun
winno (жен.р., n-основа) страдание
wulla (жен.р., ō-основа) шерсть =wilna
saian (ред. гл.) сеять tu sija
saltan (ред. гл.) солить -saltan сало
sitan (сильн. гл. 5) сидеть sinda
stainahs (прил., а-основа) каменистый stabna камень
staineins (прил., а-основа) каменный
stains (муж.р., а-основа) камень
stols (муж.р., а-основа) трон, престол stalas стол
sunus (муж.р., u-основа) сын
reiki (средн.р., jа-основа) государство, царство
reiks (муж.р., корн.) начальник, властитель =rikis
rimis (средн.р., а-основа) спокойствие=rimtis
qens, qeins (жен.р., i-основа) жена
naseins (жен.р., i/ō–основа) спасение
nasjan (слаб. гл. 1) спасать Svintan Naseilian Святой Дух
nasjands (муж.р., nd-основа) спаситель
niman (сильн. гл. 4) взять, брать, принимать =enimtun
niujis (прил., ja-основа) новый
magan (прет.-през. гл.) мочь
mota (жен.р., ō-основа) налог, пошлина, таможня
ludja (жен.р., jō-основа) лицо ludis хозяин дома
kaupon (слаб. гл. 2) торговать kaupiskan торговля
kaurjan (слаб. гл. 1) давить, угнетать kareisna -военный поход
kunnan (прет.-през. гл.) знать kunigas
gaarman (слаб. гл. 5) облагодетельствовать, помиловать- garma-жара,тепло
gardawaldands (муж.р., nd-основа) хозяин дома-woldeniko
gataujan (слаб. гл. 1) сделать, создать, совершить-pogattawint готовый
groba (жен.р., ō-основа) логово, нора
daddjan (слаб. гл. 1) кормить грудью dadan молоко
dauhtar – дочь (r-основа, жен.р.) dukti
boka – буква (ō-основа, жен.р.) bukwau
мн.ч. bokos – книга
brothar – брат (r-основа, муж.р.)
aha - река, вода (ō-основа, жен.р.) ape
arjan (ред. гл.) пахать
asans - лето, жатва (i-основа, жен.р.) asanis осень
arms - рука (i-основа, муж.р.); - irma
augo - глаз (n-основа, средн.р.) akis
auso - ухо (n-основа, средн.р.) auss
awethi - стадо овец (jа-основа, средн.р.) awins
haims-деревня kaimas
sarwa-оружие sarwis
brunjo – броня (n-основа, жен. brunas
fraqiman (сильн. гл. 4 с дат.п.) издержать, уничтожить-wargan -зло
widuwo (жен.р., i-основа) вдова
wilks волк

готы были между Гданьском и Брестом- 1-6 век.
дальше готы отправились на земли совр. украины, чтоб узнать у сарматов и скифов слово бага-бог


#9

Язык литвинов Великого Княжества Литовского

Уже не первый год не утихают споры кем были литвины ВКЛ славянами или балтами. Кем были великие князья литовские: предками современных лиетувисов, полабскими славянами вильцами-лютичами или представителями автохтонного этноса жившего на территории Беларуси, сумевшего впоследствии возглавить объединение земель в единое государство - Великое Княжество Литовское.
В связи с этим непосредственный интерес вызывает и вопрос о языке Великого Княжества Литовского. Были ли он восточнобалтским, лиетувисским (жмудским) или же славянским, литвинским (старобеларуским). А так как, на карте мира сегодня существует государство Лиетува (возникшая только в 20 в.), претендующая на свое непосредственное и главенствующее участии при создании, развитии и жизни ВКЛ, то несомненно лиетувисские историки смогли, видимо, обосновать и доказать восточнобалтский характер языка ВКЛ и его жителей, литвинов. Для этого обратимся к работе лиетувисского историка Т. Баранаускаса «О языке великих князей литовских и знати ВКЛ до XV в. и дальнейших судьбах литовского языка».
Рассмотрим приведенные в данной работе доказательства лиетувисской стороны. Цитаты из нее помещены в кавычки. Замечания и уточнения, а также критика будут идти после приведенной цитаты и выделены жирным шрифтом.
Различие между разговорным и письменным языками
«Разговоры о “государственном языке” в средневековой Литве и рассуждения о разговорном языке по языку грамот отражают лишь непонимание специфики того времени, когда письменность играла лишь вспомогательную роль в культуре Литвы, основанной на устном слове.
Средневековые правители Литвы не писали и даже не подписывали своих грамот. Они всего лишь запечатывали их своей печатью. Грамоты и писали, и читали писари, при этом язык грамоты не имел никакого значения, так как великому князю содержание грамоты передавалась на его разговорном языке. Так было везде. На пример, в Польше до 1543 г. польский язык фактически не использовался в канцелярии, все документы составлялись на латинском языке, хотя от крещения Польши прошло уже почти 600 лет.»
Здесь уместно сделать замечание. Язык, где письменность играет лишь вспомогательную роль в принципе письменности не имеет. С первых же слов Т. Баранаускас настраивает читателя на то, что не обязательно письменным языком страны является язык правящей династии или этноса, который является доминирующим в данном государстве. В качестве примера приводится Польша.
Так почему делопроизводство Польши велось на латинском? Ведь если следовать заявлению Баранаускаса, то язык, на котором ведется делопроизводство целой страны абсолютно не важно. И следуя этой логике языком делопроизводства Польши данного периода до 1543 г. мог быть - шведский, норвежский, английский и так далее. Однако по какой-то именно причине этого не произошло. Почему?
Потому что языком католической церкви является латинский, а Польша католическая страна, он же язык европейской дипломатии, этот язык знают, на нем пишут, его читают все европейцы получившие высшее образование. Латинский язык на протяжении многих веков до эпохи Возрождения безупречно выполнял функции международного языка, и притом не только в науке, но и в поэзии.
И только Эпоха Возрождения, установив строгую классическую норму для латинского языка, существенно ограничила возможности свободного развития новолатинской литературы и тем самым создала дополнительный стимул для развития литературы на возникающих национальных языках. Таким образом становится понятно что употребление латинского а не польского языка был естественным для делопроизводства Польского королевства того периода. Но это вовсе не означает отсутствие письменного польского языка. Приведенные выше сведения Баранаускасом не могут являться прямыми доказательствами того, что в средние века не придавали никакого значения языку, на котором писали и вели делопроизводство, но данное утверждение очень важно самому Баранаускасу, чтобы оправдать свои последующие аргументы.
Далее автор начинает опираться в своих доказательствах на письменные источники. К примеру, приводит выдержку из письма Витовта Ягайле, в 1429 г.
«Когда мы были в вашей комнате, господин король Римский [Сигизмунд] начал говорить с Вашей Светлостью, напоминая о вчерашнем деле [т. е. о коронации Витаутаса]. Ваше Светлость сказали сразу, как вам это нравится, и как вы будете рады. Но мы сказали вам по литовски (nos vero in lithwanico diximus ad vos): господин король, не спешите с этим делом, давайте посоветуемся прежде с вашими баронами и прелатами…" (Codex epistolaris Vitoldi, Krakow, 1882, c. 816).
Итак простое упоминание разговора, который шел на литвинском языке тут же выставляется лиетувисской стороной как доказательство своей теории. Хотя не было приведено ни одного слова на этого языка. А ведь для того чтобы снять все вопросы о языке литвинов достаточно привести в качестве примера этот разговор на лиетувисском (жмудинском), восточнобалтском языке.
Потом автор данной работы начинает цитировать непосредственно летописи и хроники.
Литовский язык в летописях и хрониках XIII-XV вв.
Генрих Латвийский, Хроника Ливонии (XIII в.):
«Зимой 1207-1208 г. литовцы напали на Турайду и направились грабить костел Кубеселы: «…в костел явился один из врагов, обежал все кругом, был уже почти в ризнице, но, увидев обнаженный алтарь и не найдя ничего, что можно присвоить, сказал: “Ба!” [inquit: ‘Ba!’] и пошел к своим.»
«Согласно 20-томному словарю литовского языка (Lietuviu kalbos zodynas), одно из значений литовского слова “ba” - о! действительно! как же нет!. Т. е. литовский воин вздохнул: “Действительно!”, “И в правду!” (здесь ничего нет)».
Т. Баранаускас приводит объяснение слова «ба» как непосредственное доказательство лиетувисского происхождения языка литвинов. Но не секрет, что практически каждый из нас в своей жизни хоть раз, но говорил: «Ба, смотрите, кого я вижу!». Впрочем, мало задумываясь, что в этот момент, что разговаривает на лиетувисском языке. Попробуем посмотреть, где мы еще можем встретить это выражение. Для этого обратимся к словарям, к примеру, русского языка. Итак. Толковый словарь Владимира Ивановича Даля / БА
междомет. изумления: а, ах, вот, ну, вот те на; ба, ба, ба, это что значит | По-тамб. произносят вместо союза бы: Я ба (бы) и пашол, да недасу (недосуг).
Толковый словарь русского языка под редакцией Т. Ф. Ефремовой / БА ба

  1. предикатив разг.
    Возглас при выражении удивления при узнавании кого-л., воспоминании о чем-л., при внезапно пришедшей мысли как действие.
  2. межд. разг.
    Употр. при выражении удивления при узнавании кого-л., воспоминании о чем-л., при внезапно пришедшей мысли.
    А вообще это слово есть и в немецком, французском, чешском языках и некоторых других языках. Но вот только на этих основаниях ни французы ни чехи не говорят, что судя по этому слову язык литвинов был французским или чешским. Поэтому можно лишь считать приведенную Т. Баранаускасом цитату из данного источника не уместной, и в которой не содержится никаких указаний на то, что язык литвинов относится к языку восточнобалтской группы. Также ссылка на словарь лиетувисского языка является неуместной, потому что литературный лиетувисский язык окончательно сложился лишь в конце 19 – начале 20 в. и именно тогда или чуть раньше в него могло попасть данное слова, хоть изначально к лиетувисскому языку отношения не имело.
    Следующим на очереди лиетувисского историка идет Ипатьевская летопись (XIII в.):
    «В 1256 г. Данил и Василко отправились в поход на Возвягль. К ним на помощь должны были прийти литовцы, однако они, не дождавшись литовцев, взяли город, сожгли его, поделили пленников и вернулись домой. Когда пришли литовцы, они нашли лишь пустое место, где грабить было уже нечего: «Романови же пришедшоу ко граду, и ЛитвЋ, потокши на градъ ЛитвЋ, ни вЋдЋша нишьто же, токмо и головнЋ ти псы течюще по городищоу. Тоужахоу же и плевахоу, по своискы рекуще «Янда», взывающе богы своя, Андая, и Дивирикса, и вся богы своя, поминающе, рекомыя бЋси» (ПСРЛ, т. 2: Ипатьевская летопись, стб. 839).
    Тут Баранаускас ограничился только цитатой из летописи не удосужившись объяснить, что же слово «янда» значит на лиетувисском и что именно за боги лиетувисского пантеона «Андай» и «Дивирикс».
    Нет смысла перечислять все списки Ипатьевской летописи, введенной в научный оборот в 19 в. Попытаемся найти объяснение этим загадочным лиетувисским словам. И обратимся к этому же событию, изложенному в томе тридцать втором Полного Собрания Русских Летописей, опубликованном в 1975 г. помещенному в дополнении к основным летописям. К «О плюндрованю руского панства от литвы и поражцЂ их».
    «Року 1262. Мендок, князь литовский, зобравшися з войском, спалил замок Любелский…
    Toro жь року Данило, кроль руский, еще болш приспособивши люду военного з руси и з литвы, з сынами и з Сварном, сестренцом своим ударил на замки татарские, котрые осЂли в руских панствах, a напервЂй послал Дениса Павловича з войском до Межибожа, a сам з княжаты до Болохова ишол, a сына своего Лва и Сварну, сестренца своего, на город СЂмочь и на вси мЂста и замки над Тетеревю и инными рЂками будучие ИЙ, также Жидичин и Звягель, в которых татаре (выгубивши русь) сами мешкали. Тыи всЂ мЂста побрали и выпалили, a татар жадной и найменшое души не живили. Там теды татаре великими голосами кричали: «Янда, янда, диварикса» К, яко бы богу полецалися, a не дияволу».
    Интересно, что слова в этом источнике переданы точно, только приписываются они не литовцам их произносившим, а татарам. И обозначают не богов, которых, скорее всего, и не было с такими именами в лиетувисской религии, а скорее всего восклицание. Интересно, что в татарском языке есть слово «анда», которое означает – там, туда, там. Таким образом, скорее всего, первоначально в летописях было написано не о литвинах, а о татарах. А уже позже с конца 18-нач.19 вв., когда в России летописи начали активно «находить» и «оригиналы», которых по тем или иным причинам позже пропали или погибли, а остались только копии, так называемые списки, в них были внесены изменения.
    Кстати «находить» и «терять» оригиналы балтских языков излюбленный прием лиетувисских историков. Проверить уже никак нельзя, но в научный оборот они уже введены и стали очередным доказательством балтской теории.
    Завершает доказательную базу лиетувисского историка Баранаускаса источники с 16-18 в.
    Литовские книги и буквари XVI-XVIII вв.
    «Родоначальником литературного литовского языка считается Мартин Мажвидас (1510–1563), выпустивший в 1547 в Кенигсберге первую литовскую книгу – лютеранский Катехизис. Именно с этим временем связывают начало формирования литературного литовского языка (который окончательно сложился лишь в конце 19 – начале 20 в.).
    Этот лютеранский Катехизис, подготовленный Мартинасом Мажвидасом был посвящен Великому Княжеству Литовскому.
    Первый литовский букварь был составной частью Катехизиса Мажвидаса (Королевец, 1547) - «Дешевая и краткая наука читать и писать» (Pygus ir trumpas mokslas skaititi yr raschity).
    Второй литовский букварь являлся составной частью катехизиса «Начало проповеди для маленьких детей… Катехизис малый…» (Pradzia pamoksla del Mazu Weykialu… Katechizmas maziasnis…). Он был подготовлен кальвинистами ВКЛ.
    В католических школах ВКЛ до середины XVIII в., видимо, пользовались изданиями катехизисов, не приспособленных специально как буквари. Имеются данные, что в 1752 г. в Вильнюсе, в типографии францисканцев был выпущен «Элементарчик Жмуйдзкий», но он не сохранился».
    Прежде всего, необходимо обратить внимание на тот период истории, когда появляются первые книги и буквари на лиетувисском (жмудинском) языке. Это был период Реформации, время, когда протестантизм расширял свое влияние на землях ВКЛ. «Сражаясь» за умы и души верующих протестанты по видимому первые кто обратил свое внимание на то, что жмудины, будущие лиетувисы, не имеют своего письменного языка и, следовательно, представляют собой еще свободную, незанятую паству. Ведь недаром все первые книги на лиетувисском (жмудинском) языке были религиозного характера. А буквари печатались для того, чтобы научить своих новых верующих читать эти книги. Поэтому не удивительно, что первый букварь был частью Катехизиса. И на такую «мелочь» как «утерянные» и по всей видимости никогда и не существовавшие книги на лиетувисском (жмудинском) языке, но которые при этом активно выдаются… за язык литовский-литвинский, по мнению Баранаускаса, видимо, не стоит обращать и вовсе внимания.
    Суммирую доказательства лиетувисской стороны при внимательном рассмотрении выясняются следующие моменты:
  3. Ссылки на то, что письменный язык не играл значительной роли и которому не придавали значения в средние века не отвечают действительности. Потому что латинский язык был в то время естественным языком международного общения как, к примеру, сейчас английский. И поэтому грамоты и международная переписка великих князей литовских была преимущественно на латинском. Это не говорит ни в пользу того, что языком литвинов был жмудинский-лиетувисский, ни о том, на каком именно языке между собой общались великие князья литовские. Однако попытки лиетувисской стороны утверждать, что языком литвинов был жмудинский-лиетувисский свидетельствуют о заинтересованности данной стороны и ее сознательной необъективности в рассмотрении данного вопроса.
  4. Предоставленные письменные источники с цитатами якобы литовского, как жмудинского-лиетувисского языка не дают однозначной уверенности в том, что они в действительности являются лиетувисскими. Ко всему прочему некоторые из этих доказательств, к примеру: «ба» имеется не только в лиетувисском, современном, но и в ряде других языков, в том числе и славянских.
  5. Впервые письменно зафиксированные источники на жмудинском-лиетувисском языке появляется только с середины 16 в. И носит исключительно религиозный характер. Что говорит только о том, что данная письменность была, скорее всего, создана в период Реформации и применялась исключительно для расширения и распространения протестантизма со стороны феодалов исповедующих его, а не со стороны самих жмудинов как элемент самосознания этноса. Поэтому доводы лиетувисской стороны носящие в целом не только исключительно категоричный характер и не признающие другой точки зрения, но и «подтягивающие» источники под свою концепцию, не могут быть признаны убедительными в рассматриваемом вопросе.
    Обратимся теперь к противоположной стороне, к беларусам-литвинам. Есть ли у них основания претендовать не только на историческое наследие Великого княжества Литовского, но и считать, что языком литвинов ВКЛ, был старобеларуский, славянский, а не восточнобалтский лиетувисский (жмудинский) ?
    Если для общения во внешней политике между государствами использовали международный латинский язык, то вполне естественно, что внутри страны переписка и документация велась на своем родном языке. И тут перед нами открывается просто огромный пласт письменных источников ВКЛ. В которых содержится большое количество материала как светского, так делового и религиозного характера, как то Литовская Метрика или же Статуты ВКЛ на старобелорусском языке и, которые говорят о том, что в рассматриваемый период времени языком литвинов ВКЛ мог быть старобелорусский язык (славянский).
    Перед тем, как предоставить конкретные источники, подтверждающие данное предположение, перечислим некоторые из них. Кстати обращает на себя внимание то, что имеющиеся источники сильно разнесены по времени своего возникновения. И охватывают период более 300 лет. При всем своем желании никому не под силу было бы сокрыть лиетувисское происхождение литовского языка, однако, по какой-то причине этих доказательств не было найдено. И причина эта, видимо, только одна, язык литвинов - это язык славянский, а не восточнобалтский.
    "В 1254 году католический бискуп ВКЛ (при Миндовге) писал, что «Литва или Литвания – это славянская страна» (Voigt Y. Geschichte Preussens, Bd. I, Kenigsberg, 1827, S. 621).
    Папа Пий II (1458-1464): «Литва со своими широкими просторами граничит с Польшей с Востока… (Жемойтия и Аукштайтия не имеют границы с Польшей). Редки у Литвинов города, также мало и сел… Язык народа – славянский. Этот язык очень широко распространен и поделен на разные диалекты».
    «Некоторые из славян, а в частности долматы (Dalmatae), хорваты (Croatini), карнийцы (Carni) и поляки (Poloni) придерживаются римской церкви. Другие же повторяют ошибки греков, как болгары (Bulgari), русины (Rutheni) и многие литвины (Lituanis). Некоторые придумывают собственные ереси, как чехи (Bohemi), моравы (Moravi) и боснийцы (Bosnenses), из которых большая часть приняла безумие манихеев (Manichaeorum»).
    Цитата из: Pii II Pontificis Maximi Historia Rerum ubique Gestarum cum Locorum descriptione. Parrhisiis, 1509, pp. 109v-110.
    Про то, что «язык литвинов – славянский» и что «литвины – славянский народ» писали также Гартман Шедель во «Всемирной хронике» (1493).
    Директор Нюрнбергской Лаврентьевской гимназии Ян Коклес Норик в географическом обзоре «Декастихон» (1511).
    Ян Богемский в труде «Обычаи всех народов» (1538).
    Австрийский дипломат Сигизмунд Герберштейн в известной «Истории Московии» (1549).
    А также Матвей Стрыйковский в «Хронике польской, литовской, жмудской и всея Руси» (1582) и Александр Гваньини в своей «Хронике Европейской Сарматии» (1578)."
    а) Собрание древних грамот и актов городов: Вильны, Ковна, Трок, православных монастырей, церквей и по разным предметам, с приложением трех литографированных рисунков. Ч. 1. Вильно, 1843. С. 2, № 2.
    «Мы, великии кн(я)зь Жикгимонтъ, даемъ вѣдомо всякому сею нашою грамотою.
    Пожаловали есмо виленскихъ мѣстичовъ, ляховъ и руси, што имъ мыта не давати по всей нашои земли, какъ издавна не давали.
    А отпустили есмо имъ вся мыта вѣчно.
    А прото ж штобы есте на всихъ виленских мѣстичох мыта не имали ани которыхъ пошлинъ торговыхъ: в Луцку, в Киеве и по Подольской земли, оу Смоленску и оу Берестьи, в Новѣгородку, оу Мѣнску, в Ковне и по инымъ пак мытомъ, по рекамъ и по мостом , по ставомъ, гдѣ николи будуть мыта.
    А на то есмо дали имъ сюю нашу грамоту с нашою печатью.
    А штобы нашое грамоты нихто не ослушалъся.
    А псан оу Троцех подъ лѣты Р(о)ж(ес)тва Іс(ус) Х(ристо)ва тысяча и чотыриста 32, мѣсяця сентяб(ря)»
    б) «Его м(и)л(о)сть, панъ, казалъ тые листы записати в книги его м(и)л(о)сти, што тые бояре Мойжонъ Радивиловичъ, Томошъ Воитковичъ, Шчепунъ Даркойтис покладали перед его м(и)л(о)стью. А тые бояре земли Жомойтское, Медикянское волости, которые ся такъ в собе мають:
    Отъ великого князя Жыкгимонта старосте жомойтскому, пану Пойлымину, штобы еси далъ по чоловеку тои жомоитти, в которыхъ имена пописаны в сей нашой грамоте:
    Перевойну, Кгенбуту1, Пришмонъту1, Слутинту, Кловъзскаил(у), Прышъкгинту1, Сковъдирду, Виляшу, Стябутю, Контюне, Орвирду и другому Орвиръду1.
    Подавалъ бы еси имъ таких людей, штобы не путные, не куничъные, не данные, а и такихъ не давай, которые идуть [арк. 303] с косою на нашо сено, а такъ у ловехъ на станехъ».
    в) Снимок с Граматы Великаго Князя Литовскаго Витовта Кестутьевича, данной бискупу Виленскому.
    Выгравированный снимок, читается слово в слово таким образом :
    «Мы Великий Князь Витовт , чиним , знаемо , сим нашим , листом , кто коли его оузрить или оуслишить чтучи , досмотрили есмо того , жаловал Князь бискуп , на Викгайла , а Викгайло , жаловал , на Бискупа о ловишча , и мы того , досмотрили , и разделили есмо , им , голое болото, на полы , што от бискупова села , половина , голого болота , то повернули есмо к бискупову селу , а што от Викгайловы , земле половина , голого, болота , то есмо повернули , вик , кгайлови , бискуп имает ловити , на своей половине , а викгайловыся оу тая ловишча , не оуступати , а на то на все дали есмо бискупу , сюю нашу , грамоту , и печать , свою , приложили , а дан оу Троцех , оу великую субботу, Априля оу 2 ден».
    г) «Мемориал Витовта» Данный текст был найден в одной из канцелярских книг Тевтонского Ордена, который сохранился в Кенигсбергском тайном архиве под № А228.
    Речь в данном тексте идет от лица самого Витовта. По сути «Мемориал» - дословная запись выступления Витовта перед руководством Тевтонского ордена, осуществленная одним из писарей ордена. Данный текст интересен, прежде всего, тем, что он содержит в себе славянизмы, например [temenitczen] – темница или [woywoden] – воевода. То есть те слова, которые писарь записал на слух. Следовательно, сам Витовт, скорее всего говорил на славянском языке, что только подтверждает многочисленные письменные свидетельства о славянском происхождении литовского языка и полностью опровергает лиетувисскую точку зрения. Так как не только письменные источники, которые по мнению лиетувисов стали жертвой «заговора русинских писарей» (да-да оказывается есть и такой), но и устная речь литвинов, в данном случае Витовта, записанная сторонним наблюдателем, говорит в пользу славянского происхождения литовского языка.
    Выводы к которым можно придти после сопоставления двух точек зрения на проблему языка литвинов ВКЛ следующие:
  6. У лиетувисов нет достаточных доказательств, свидетельствующих о явном лиетувисском, восточнобалтском происхождении литовского языка и его повсеместном использовании в местном делопроизводстве, дипломатической переписке или на бытовом, разговорном уровне. Их позиция опирается на ряд допущений, как то – в средние века не придавали никакого значения языку общения. Передергиваний – «ба», как доказательство лиетувиссского языка, хотя уже доказано, что это восклицание присутствует во многих языках индоевропейской группы и в том числе ряде славянских языком. И фантастических рассказах о «заговоре русинских писарей», которые специально все писали на славянском языке, чтобы запутать исследователей ВКЛ через 600 лет.
  7. У беларуской стороны более чем достаточно доказательств славянского происхождении языка литвинов. Как то огромный пласт письменных источников внутри самого ВКЛ, свидетельства иностранных путешественников и ученых, а также дошедшие до нас славянизмы в речи великих князей литовских – Витовта.

Какую из двух точек зрения принять каждый решает сам. Хотя очевидно, что лиетувисская сторона ни за что не пойдет на признание славянского происхождения языка литвинов, так как это будет означать для нее только одно – ВКЛ не было лиетувисским по своей сути, не было родным для них, а все внешние атрибуты принадлежности к ВКЛ лиетувисами (жмудинами) были присвоены уже в 20 веке в силу ряда обстоятельств, при поддержке… Москвы.
Беларусам же (литвинам) данная точка зрения дает все основания гордиться своим славным прошлым, опровергая тем самым, распространенное еще со времен СССР заблуждение, о якобы имевшей место несамостоятельности беларуского этноса и крайней «бедности» его исторического прошлого и культуры, а также их подчиненном характере со стороны жмудинских племен, (прославившихся в ВКЛ только своим постоянным сепаратизмом по отношению к ВКЛ и великим князьям литовскими), становясь таким образом в один ряд со всеми государствами и народами по праву гордящимися своей богатой историей и культурным наследием.


#10

В 1745г. в Кенигсберге вышло сочинение лютеранского пастора, философа и филолога Филиппа Рухига “Рассуждение о литовском языке”. Некоторые фрагменты из этой книги:
“Теофил Шульц в грамматике литовского языка, с.3. подробно учит, что есть три основных диалекта: 1) Жемайтийский, 2) королевской Литвы, т.е. Великого Литовского Княжества в Польском королевстве и, 3) так называемой княжеской Литвы, теперь в Прусском королевстве.<…> Хотя и не так распространенный, как когда-то латинский, а теперь немецкий, русский и польский языки, литовский язык все же распространен на значительной территории, которая включает в себя Великое Княжество Литовское, Жемайтское княжество, также некоторые округа Прусского королевства…На литовском языке до сего дня издано немного книг, большая их часть написана толкователями положений святой веры…Доктор Бем в предисловии к Новому Завету Битнера пишет, что не знает более ранней книги подобного рода, чем катехизис Рагайнского литовского пастора Мажвидаса с песнопениями и азбукой, напечатанный в 1547 году на диалекте Великого Литовского княжества. Далее идут писания Б. Вилента и рукописи Йонаса Бреткунаса - Ветхого Завета 1580 г. и Нового Завета 1590 г., которые хранятся в королевской библиотеке Кенигсберга…”

Цит. по: Ruigys P.Lietuviu kalbos kilmes, budo ir savybiu tyrinejimas.Vilnius,1986.p.298-303.

М. Преториус ( 1630-1707 ) - историк и магистр философии из Восточной Пруссии, ставший католическим священником и историографом короля Польши, писал: “Прусский, надровский, жемайтский, литовский и куршский языки - это один язык, только различается диалектами и ни один из них не может происходить из другого”.

Заметки о западной части Гродненской губернии:

…особенному оттенку русскаго языка, который у здешних жителей называется “королеўскім”…
…белорусским, который у здежних жителей называется “литоуским”…


#11

http://nn.by/?c=ar&i=182581

“Фёдар Клімчук адносіць фарміраванне беларускай мовы да часоў так званай банцараўска-тушамлянска-калочынскай культуры (пачатак V — першая палова VIII ст. н. э.). Ён звяртае ўвагу на супадзенне яе археалагічнага арэалу і зоны беларускіх гаворак.”


#12

“Опись архива Посольского приказа 1626 года” / Отв. ред. С.О. Шмидт (М., 1977) тут “белоруское письмо” і “по белоруски” на кожным кроку… Хаця сустракаецца і форма “по литовски”.
http://www.vixri.com/d2/Opis%20arxivov%20Posolskogo%20prikaza-Chast%201.pdf

Па спасылцы інфа пра ‘беларускае пісьмо’. http://forum.secret-r.net/viewtopic.php?f=1&t=883&hilit=Белая%20русь&start=75
Гэта маскоўская руская літаратурная мова, ‘правільная руская’ з пункту гледжання Масквы.

‘Руская’ мова Літвы, якая ў’яўляла сабою іншую літаратурную мову, называлася рускай у Літве, але у Маскве называлася ‘літоўскай’.

Так сама у той жа час існуюць ‘ліцвіны беларускай веры’, Беларускі Гетман Багдан Хмельніцкі, ‘беларусцы’ - ісцінна праваслаўныя, маскоўскага толка казакі і інш.

Масква лічыцца сталіцай Белай Русі.

‘Беларускае пісьмо’ у гэтых выпадках - не мова, а асобы стыль напісання тэксту, шрыфт, ці як яго называюць лінгвісты - ‘почырк’.
Гэты почырк быў характэрны для пісцоў з Рэчы Паспалітай, прынамсі з Украіны.
‘Беларусцамі’ называлі праваслаўных жыхароў з Рэчы Паспалітай, якія не падпарадкоўваліся Уніі.

‘Беларускі почырк’, ці ‘беларускае пісьмо’ распаўсюдзілася у Маскве у канцы 17- пачатку 18 ст., і стала практычна асноўным Расійскім стылем пісьма.

Пётар І у сваёй рэформе штрыфта практычна узаконіў Маскоўскі (Беларускі) стыль напісання , таму ‘грамадзянскі шрыфт’ так сама называўся ‘беларускай азбукай’.


#13

Шведский историк Тунманн (18 век): “Нельзя отрицать, что три четверти литовского языка явно славянского происхождения”.
Оставшаяся одна четверть - готская и финская. Это тот язык, который называли литовским в древности, а не нынешний летувисский.


(Vicen Panucevič) #15

Энцыклапедычны лексікон 1836 выдаўца Плюшара - адна з найбачнейшых расейскіх энцыклапедый таго часу.
Сярод аўтараў - Д. І. Языкоў, расійскі гісторык, філолаг, акадэмік.

“Настоящий белорусский язык можно назвать отцом великороссийского наречия”

Один язык - в Белой Руси и Литве. Беларусь в то время (19 век) - восточная часть Литвы:

“…ЯЗЫК, УПОТРЕБЛЯЕМЫЙ В БЕЛОЙ РУСИ И В ЛИТВЕ, МЕЖДУ ПРОСТЫМ НАРОДОМ…”



(Vicen Panucevič) #16

Вядомы нямецкі гісторык 17 стагоддзя ПРЕТОРИУС:

“ЛИТОВСКИЙ ЯЗЫК БЫЛ НАСТОЛЬКО РАСПРОСТРАНЁННЫМ, ЧТО НАЗЫВАЛСЯ ЛИТОВСКО_РУССКИМ И РУССКО_ЛИТОВСКИМ…поэтому Литовский и русский языки были слиты (едины) и их позже путали”.

І далей:

“Из вышесказанного видно, что старо-прусский довольно распространён был в Европе, а именно: в Пруссии, части Мазовии, всей Курляндии, Семигалии, Лифляндии, всей Литве, по всем провинциям, ЧАСТИ МОСКОВИИ, ГДЕ ПРОЖИВАЛИ КРИВИЧИ, этот язык был. Можно считать также, что Венеды Померании, также Мекленбурга, большой части Бранденбурга, Люнебурга, говорили на языке, который является Прусским. Эта часть Европы гораздо больше, чем Римская и Французская империи. Потому что старый готский язык был, вероятно, един с прусским…”

11902342_1639405319636874_6445777914492242010_n (1)

11885313_1639405502970189_1127432544435306676_n

На первом скане “in Reussen” позже новолитовцы “переправили” в тексте на “in Haussen” (“дома”). Выяснено точно, что делали это новолетувисы.
Ниже оригинал.

Преториус (17 век): "Литовский и нынешние Надравский, Судавский, Шалавонский языки…

Литовский язык был настолько распространён [in Reussen],что Литовско-Русским и Русско-Литовским назывался, как выше было сказано о Литве и Жемайтии - первая (Литва) Ройсен называлась (Ройсен - Русь в книжках), потому Литовский и Русский языки были самыми едиными (слитыми), и так же остались позже".

Гэткая згадка дазваляе думаць што Валынскі дыялект Украінскай мовы не быў плятформай для “Беларускай” мовы, але быў часткай ужо існуючай Літоўска-Рускай мовы.

12002032_1647289248848481_4346494315215962772_n (1)

М. Преториус (немецкий историк 17 века, писал на латыни) С немецкого издания 19 века:

“…Литовцы в Пруссии, которые назывались также Надравами и Салавонами…”

13001084_1719755471601858_4464479909130998350_n

…В Надравии Криве носил посох (ветку, деревяшку), которая называлась "КРИВУЛЯ"
Вайдевут - от прусского слова "вайдя"
Река Хронус по Сарматски - Неман, у немцев - Мемель

13051482_1719756601601745_5193805389128477420_n

Пункт 4:
“Кнут по польски, русски и прусски называется НАГАЙКА”

13000270_1719758314934907_2229276518887737799_n


(Vicen Panucevič) #17

Аналагічная тэма
http://forum.secret-r.net/viewtopic.php?f=1&t=1340


(Vicen Panucevič) #18

“Літоўская мова – славянская і вызначае асобную венда-літоўскую галіну славянскіх моў.”

“Slavonic languages, so far as is at present known, may be regarded as forming three branches : — 1 . The Russo-Illyrian. 2. The Bohemo- Polish. 8. The WENDO-LITHUANIAN” (The British Annals of Education for …: Being The Scholastic Quarterly Review, Volume 1, Sherwood & Boyer, 1844 )

https://books.google.de/books?id=kb0EAAAAQAAJ


(Vicen Panucevič) #19

Селяй (селы) тоже оставили как свое наследие особый вид дзеканья в северо-восточной Лиетуве…

  1. Усяго ў XVI-XVIII ст. надрукаваны 494 ліетувіскія (новалітоўскія) кнігі, з іх 287 (большасць) у Прусіі, 207 – у ВКЛ.
    Немцы развівалі сепаратызм.
  2. Ізафоны дзеканья сягалі за Сувалкі, Швянцоны, Трокі і Майшагалы ды Лінкмены, ажно пад Двінск - Даўгапіліс.

http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/litovskij-jazyk.htm


(Anton Kraw) #20

Спрогис “Географический словарь Жемайтской земли”.

http://publ.lib.ru/ARCHIVES/__Raritetnye_knigi/Sprogis_I_Ya_Geograficheskij_slovarj_drevnej_Zhomojtskoj_zemli_1881.pdf

“Литовский и жемайтский язык…как нечто противоположное, не имеет под собой оснований”.

В 19 веке - у жемайтов и литовцев - один язык. Жемайтский и есть литовский. Всё согласно российскому взгляду на историю. Жмудины стали литовцами.

12074851_1658038347773571_6962555669897078279_n


(Dzmitry Shyshkou) #21

История создания современного лиетувского языка - под руководством И.Яблонского, профессора Фортунатова и других российских имперских учёных лингвистов. Басанович помогал чистить…
У Яблонского в распоряжении был лучший универ империи со всеми ресурсами и ректором М. Любавским и лучшие лингвисты России и Европы…


(Vicen Panucevič) #22

Каталіцкі місыянер Ян Еранім Пражскі (спавядальнік караля Валадыслава-Ягайлы), які пасля 1394 г. наведаў Літву з мэтай наварачэння літвіноў з простага народу на каталіцтва, у сваёй лічбе залучаў літвіноў да славянскіх народаў, бо яны гутарылі славянскаю моваю. Сам Ян Еранім казаў да літвіноў у славянскай мове [38]. Звесткамі Яна Ераніма карыстаўся Энэй Сыльвій (ад 1458 г. папеж рымскі Пій ІІ), для сваёй “Maximi Historia Rerum”, выдадзенай у 1430-х гг. – у ёй Сыльвій перамовіў звесткі Ераніма аб літве як аб славянскім народзе: “Літва месціцца на ўсход ад Польшчы. (…) Мова народу – славянская”

“Lituania et ipsa late patents regio Polonis ad orlentem connexa est… Sermo gentis Sclavonicus est” [39]


(Vicen Panucevič) #23

Три ветви славянского языка: Руссо-Иллирийский, Богемо-Польский и Вендо-Литовский

13331053_1737056339871771_8018634506005760896_n

Dominion: Or, The Unity and Trinity of the Human Race; with the Divine …
Авторы: Samuel Davies Baldwin
https://books.google.de/books?id=PCNDAQAAMAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false